Kun je onsterfelijk worden? Wat de wetenschap zegt

Kun je onsterfelijk worden? Wat de wetenschap zegt | RouwUitvaart.nl

Direct antwoord

Nee, een mens kan volgens de huidige wetenschap niet onsterfelijk worden. Iedereen veroudert, omdat cellen en weefsels in de loop van het leven schade opstapelen die het lichaam steeds slechter herstelt; de oudst bekende mens werd volgens Guinness World Records 122 jaar. Onderzoek naar senolytica, celverjonging en AI kan ouderdomsziekten misschien uitstellen, maar geen enkele behandeling heeft bewezen dat mensen daardoor veel ouder worden. Jezelf laten invriezen na de dood (cryonisme) en digitale avatars van overledenen bestaan wel, maar niemand is ooit uit de vriezer teruggekeerd, en een chatbot is niet dezelfde persoon.

Ook gezocht als: onsterfelijk worden, kan je onsterfelijk worden, eeuwig leven, onsterfelijkheid, eeuwig jong blijven, levensverlenging, veroudering stoppen, langer leven, onsterfelijke kwal, cryonisme, cryonics, cryopreservatie, jezelf laten invriezen, lichaam invriezen na de dood, digitale onsterfelijkheid, griefbot, deadbot, AI-avatar van een overledene.

Welk nummer belt u? 085-0048099, dag en nacht. U wordt automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner. Een crematie grotendeels zelf regelen kan vanaf circa €800; losse onderdelen zoals ophalen, koeling of de kist verzorgt het team ook. Alles laten regelen kan met vaste samenstellingen zonder apart basistarief: een crematie vanaf €1.750, een begrafenis vanaf €3.900 inclusief een algemeen graf voor tien jaar.

Veroudering: geen enkele oorzaak, maar een opeenstapeling van schade in DNA, eiwitten, telomeren en cellen.
Onsterfelijke dieren: de kwal Turritopsis dohrnii kan zijn levenscyclus omkeren, maar kan nog steeds sterven.
Grens van het mensenleven: het record staat volgens Guinness World Records op 122 jaar en 164 dagen.
Onderzoek en AI: veelbelovend bij proefdieren en in het lab, bij mensen nog niet bewezen.
Cryonisme: in Nederland geen erkende vorm van lijkbezorging; wie het wil, moet naar het buitenland.
Zingeving: religies, humanisme en filosofie kijken heel verschillend naar sterfelijkheid.

De wens om de dood te overwinnen is zo oud als de mensheid. In een van de oudste bekende verhalen, het epos van Gilgamesj uit Mesopotamië, zoekt een koning na de dood van zijn vriend naar het kruid van het eeuwige leven, en verliest hij het weer. Alchemisten zochten later naar een levenselixer, ontdekkingsreizigers naar een bron van eeuwige jeugd.

Vandaag klinkt dezelfde wens in een nieuw jasje: miljardairs investeren in verouderingsonderzoek, bedrijven bieden aan om uw lichaam in te vriezen en met AI kunt u een digitale versie van een overleden dierbare maken. Maar wat kan echt, en wat is vooral hoop? In dit artikel zet RouwUitvaart.nl op een rij wat wetenschappers zeggen, met de bron bij elk cijfer. Waar religie en levensbeschouwing een rol spelen, beschrijven we de verschillende visies zonder er een oordeel over te geven. Beloftes zult u hier niet vinden, wel een eerlijk beeld van wat kan en wat niet.

Waarom verouderen we eigenlijk?

We verouderen omdat er in onze cellen en weefsels het hele leven door kleine schade ontstaat die het lichaam steeds minder goed herstelt; veroudering is geen ziekte met één oorzaak, maar een opeenstapeling van processen die elkaar versterken.

Elke dag delen er in uw lichaam miljarden cellen, worden eiwitten aangemaakt en afgebroken en repareren cellen hun DNA. Dat gaat bijna altijd goed, maar niet helemaal. Kleine fouten stapelen zich op: in het DNA, in de eiwitten die cellen laten werken en in de mitochondriën, de energiecentrales van de cel. Wetenschappers hebben die processen in een veelgeciteerd overzichtsartikel in het vakblad Cell samengevat als twaalf ‘kenmerken van veroudering’, waaronder DNA-schade, kortere telomeren, verouderde cellen, ontregelde stamcellen en chronische ontsteking.

Telomeren: de beschermkapjes van ons DNA

Aan de uiteinden van onze chromosomen zitten telomeren. U kunt ze vergelijken met de plastic kapjes aan het eind van een schoenveter: ze voorkomen dat het DNA gaat rafelen. Bij elke celdeling wordt een telomeer een klein stukje korter, omdat het kopieermechanisme het uiterste puntje niet kan meenemen. Celbioloog Leonard Hayflick ontdekte dat gewone menselijke cellen in een kweekschaal zich daardoor maar ongeveer 40 tot 60 keer kunnen delen; dat heet de Hayflick-grens. Daarna stoppen ze met delen.

Sommige cellen, zoals stamcellen en geslachtscellen, maken het enzym telomerase aan, dat telomeren weer kan verlengen. Ook kankercellen doen dat, en daardoor kunnen zij eindeloos blijven delen. Dat laat meteen zien waarom ‘telomeren verlengen’ geen eenvoudige sleutel tot een lang leven is: wat een cel onsterfelijk maakt, kan ook tumoren helpen groeien. Bovendien is het verband tussen telomeerlengte en levensduur niet rechtlijnig; muizen hebben bijvoorbeeld langere telomeren dan mensen en leven veel korter.

Cellulaire veroudering: cellen die niet meer delen

Als een cel te veel schade oploopt, of als zijn telomeren te kort worden, kan hij in een soort rusttoestand gaan: senescentie, of cellulaire veroudering. Zo’n cel deelt niet meer, maar gaat ook niet dood. Dat is in eerste instantie een bescherming tegen kanker. Het nadeel is dat verouderde cellen ontstekingsstoffen blijven afgeven. Als ze zich met de jaren opstapelen, dragen ze bij aan slijtage van gewrichten, stijvere bloedvaten en een zwakkere afweer. Onderzoekers noemen die sluimerende ontsteking bij ouderen wel ‘inflammaging’.

Waarom heeft de evolutie veroudering niet uitgebannen?

Evolutiebiologen verklaren veroudering vooral zo: de natuur selecteert op eigenschappen die helpen om te overleven en je voort te planten. Wat er na de vruchtbare jaren met een lichaam gebeurt, heeft veel minder invloed op het doorgeven van genen. Genen die op jonge leeftijd voordeel geven en op hoge leeftijd schade doen, blijven daardoor gewoon bestaan. Veroudering is dus geen ingebouwde ‘klok die afloopt’, maar eerder een gevolg van onderhoud dat op de lange termijn tekortschiet.

Wat dit betekent voor uw eigen levensverwachting, verschilt per persoon. Erfelijkheid speelt een rol, maar leefstijl en omstandigheden wegen zwaar mee. Wilt u een indruk krijgen, lees dan hoe oud u waarschijnlijk wordt of bekijk de meest voorkomende doodsoorzaken in Nederland.

Bestaan er onsterfelijke dieren?

Ja, in biologische zin: een paar diersoorten verouderen nauwelijks of kunnen hun levenscyclus zelfs omkeren, met de kwal Turritopsis dohrnii als bekendste voorbeeld, maar ook die dieren gaan gewoon dood door ziekte, roofdieren of ongelukken.

Biologen spreken van ‘biologische onsterfelijkheid’ als de kans om te sterven niet stijgt met de leeftijd. Dat is iets anders dan onkwetsbaar zijn. Een biologisch onsterfelijk dier kan nog altijd worden opgegeten, ziek worden of verhongeren; het wordt alleen niet zwakker door ouderdom.

De onsterfelijke kwal: Turritopsis dohrnii

Turritopsis dohrnii is een piepklein, bijna doorzichtig kwalletje dat oorspronkelijk uit de Middellandse Zee komt. Het leven van een kwal begint normaal als poliep, een klein, vastzittend diertje op de zeebodem, waaruit later de zwemmende kwal ontstaat. Deze soort kan dat proces omdraaien. Bij honger, een plotselinge temperatuurwisseling, minder zout water of beschadiging zakt de kwal naar de bodem, trekt zijn tentakels in en verandert in een klompje cellen dat weer uitgroeit tot een poliep. Uit die poliep komen daarna nieuwe, genetisch identieke kwallen voort.

Het geheim zit in transdifferentiatie: volwassen, gespecialiseerde cellen veranderen in een ander celtype. Genetisch onderzoek naar de kwal, gepubliceerd in de wetenschappelijke database van de Amerikaanse National Institutes of Health, wijst op een rol voor telomerase, DNA-herstel en het in toom houden van zogeheten springende genen. In theorie kan de kwal dit eindeloos herhalen. In de natuur haalt hij dat zelden: de meeste exemplaren worden opgegeten of gaan dood aan ziekte voordat ze kunnen ‘herstarten’.

Andere dieren die extreem oud worden

Zoetwaterpoliep (hydra): een klein diertje uit sloten en vijvers dat zijn weefsel voortdurend vernieuwt met stamcellen en daardoor volgens biologen nauwelijks tekenen van veroudering vertoont.
Groenlandse haai: volgens een studie in het vakblad Science, waarin de ooglenzen van 28 haaien werden onderzocht, worden deze haaien minstens 272 jaar oud; het grootste exemplaar was naar schatting bijna 400 jaar, met een ruime foutmarge. Ze worden volgens dezelfde studie pas rond hun 150e geslachtsrijp.
Noordkromp: deze schelp, die ook in de Noordzee leeft, werd volgens diezelfde vergelijking in Science tot 507 jaar oud en is daarmee het oudst bekende dier waarvan de leeftijd precies is vastgesteld.

Kunnen wij iets leren van deze dieren? Onderzoekers bestuderen ze juist om te begrijpen hoe weefselherstel en bescherming tegen kanker werken. Maar een kwal heeft geen hersenen, geen hart en geen herinneringen. Wat bij een klompje cellen kan, is niet zomaar over te zetten naar een mens, bij wie de persoon juist in een complex, uniek brein zit.

Hoe oud kan een mens worden?

De oudst bekende mens werd volgens Guinness World Records 122 jaar en 164 dagen; veel onderzoekers denken dat het menselijk leven rond die leeftijd een natuurlijke grens heeft, al is daar onder wetenschappers nog discussie over.

Die recordhouder is de Franse Jeanne Calment uit Arles. Haar leeftijd geldt als uitzonderlijk goed gedocumenteerd: volgens Guinness World Records bleef haar geboorteakte bewaard en komt zij voor in veertien volkstellingen. Een Russische onderzoeker opperde ooit dat haar dochter na de dood van haar moeder diens identiteit zou hebben overgenomen. Dat is nooit bewezen, en haar record staat nog altijd. Volgens Guinness World Records is niemand anders met een volledig gecontroleerde leeftijd ooit zo oud geworden.

Levensverwachting is iets anders dan maximale leeftijd

Het is belangrijk om twee dingen uit elkaar te houden. De gemiddelde levensverwachting is in Nederland en de rest van de wereld sterk gestegen, vooral doordat minder kinderen jong sterven en infectieziekten, hart- en vaatziekten en kanker beter te behandelen zijn. De maximale leeftijd, het uiterste wat een mens haalt, is veel minder opgeschoven. Er komen steeds meer honderdjarigen bij, maar extreem hoge leeftijden blijven zeldzaam.

Onderzoekers van het Albert Einstein College of Medicine in New York concludeerden in het vakblad Nature dat de maximale menselijke leeftijd gemiddeld rond de 115 jaar ligt, met ongeveer 125 jaar als absolute grens. Demograaf James Vaupel was het daar fel mee oneens en wees op de gestage stijging van de overlevingskansen op hoge leeftijd. De discussie is dus niet beslecht, maar zelfs de optimisten spreken over enkele jaren of decennia extra, niet over eeuwig leven.

Wat doen wetenschap en bedrijven tegen veroudering?

Onderzoekers werken aan middelen die verouderde cellen opruimen (senolytica), aan het verjongen van cellen en aan medicijnen die ouderdomsziekten uitstellen; bij proefdieren zijn er veelbelovende resultaten, maar bij mensen is nog niet bewezen dat iemand er langer door leeft.

Het doel van het meeste serieuze onderzoek is niet onsterfelijkheid, maar meer gezonde jaren: langer fit blijven en ouderdomsziekten zoals artrose, dementie en hart- en vaatziekten uitstellen. Wetenschappers spreken dan liever van ‘gezond ouder worden’ dan van ‘de dood verslaan’.

Senolytica: verouderde cellen opruimen

Senolytica zijn middelen die verouderde cellen gericht laten afsterven. Bij muizen leidde dat in proeven tot betere gezondheid op oudere leeftijd. Bij mensen is het beeld wisselend. In een onderzoek van de Mayo Clinic bij oudere vrouwen met botontkalking had de combinatie van het kankermedicijn dasatinib en de plantenstof quercetine geen effect op de groep als geheel; alleen vrouwen met veel verouderde cellen reageerden gunstig. Het Amerikaanse bedrijf Unity Biotechnology testte een senolyticum dat in de knie werd geïnjecteerd tegen artrose, maar dat middel werkte in de tweede fase van het onderzoek niet zoals gehoopt. Volgens een overzichtsartikel in de database van de National Institutes of Health zijn de meeste proeven nog klein en vooral gericht op veiligheid.

Celverjonging: de klok terugzetten

De Japanse onderzoeker Shinya Yamanaka ontdekte dat volwassen cellen met vier eiwitten, de zogeheten Yamanaka-factoren, kunnen worden teruggezet tot een soort embryonale stamcel. Hij kreeg daarvoor de Nobelprijs voor Geneeskunde. Onderzoekers proberen nu cellen maar gedeeltelijk terug te zetten: jonger maken, zonder dat ze hun functie verliezen. Bij muizen en in het lab lukt dat met wisselend succes. Het grote risico is dat cellen ontsporen en tumoren vormen. Van een behandeling voor mensen is nog geen sprake.

Techbedrijven en miljardairs

Grote namen uit de technologiewereld steken veel geld in verouderingsonderzoek. Google richtte het biotechbedrijf Calico op, dat vooral fundamenteel onderzoek doet naar de biologie van veroudering. Het bedrijf Altos Labs, dat zich richt op celverjonging, startte volgens de vakwebsite Lifespan.io met ongeveer 3 miljard dollar aan financiering, met onder anderen Jeff Bezos en Yuri Milner als geldschieters, en haalde Shinya Yamanaka in de wetenschappelijke leiding. Daarnaast is er een groeiende markt van start-ups, klinieken en supplementen die ‘anti-aging’ beloven, vaak zonder enig bewijs.

Wat is realistisch en wat is speculatie?

Realistisch: medicijnen die specifieke ouderdomsziekten afremmen, betere preventie en vroegere opsporing, waardoor meer mensen gezond oud worden.
Onzeker: of senolytica of celverjonging bij mensen veilig zijn en echt jaren toevoegen; dat moeten grote, lange onderzoeken nog uitwijzen.
Speculatie: veroudering volledig stoppen of terugdraaien, of mensen honderden jaren laten leven. Daar is geen wetenschappelijk bewijs voor.

Demograaf S. Jay Olshansky, die al tientallen jaren onderzoek doet naar de grenzen van de levensduur, zei over de gegevens dat alles wijst op ‘een soort grens’. Ondertussen blijven de oude adviezen het best onderbouwd: niet roken, bewegen, gezond eten, goed slapen en sociale contacten onderhouden.

Welke rol speelt AI bij langer leven?

AI is vooral een versneller van onderzoek: het voorspelt de vorm van eiwitten, helpt nieuwe medicijnen ontwerpen en herkent ziekten op scans, maar AI maakt niemand onsterfelijk en de beloften van sommige techondernemers lopen ver voor op het bewijs.

Eiwitstructuren voorspellen met AlphaFold

Eiwitten zijn de werkpaarden van de cel, en hun vorm bepaalt wat ze doen. Die vorm bepalen kostte onderzoekers vroeger soms jaren. Het AI-programma AlphaFold van Google DeepMind voorspelt hem in korte tijd. Volgens het Nobelcomité heeft AlphaFold de structuur voorspeld van vrijwel alle 200 miljoen eiwitten die onderzoekers kennen. Demis Hassabis en John Jumper kregen er de Nobelprijs voor Scheikunde voor, samen met eiwitontwerper David Baker. Voor verouderingsonderzoek is dat waardevol: wie weet hoe een eiwit eruitziet, kan gerichter zoeken naar een medicijn dat erop past.

Medicijnen ontwerpen met AI

Bedrijven gebruiken AI om in enorme hoeveelheden gegevens aanknopingspunten voor medicijnen te vinden en om nieuwe moleculen te ontwerpen. Een bekend voorbeeld is rentosertib van Insilico Medicine, een middel tegen de longziekte idiopathische longfibrose, dat volgens het bedrijf zowel qua doelwit als qua molecuul met generatieve AI is gevonden. In een onderzoek met 71 patiënten gedurende 12 weken, gepubliceerd in het vakblad Nature Medicine, bleek het middel veilig en waren er voorzichtige tekenen van een betere longfunctie. De onderzoekers zelf benadrukken dat grotere en langere studies nodig zijn. Een AI-medicijn is dus nog steeds gewoon een medicijn dat alle testfasen moet doorlopen.

Diagnoses en ‘biologische leeftijd’

In ziekenhuizen helpt AI artsen al bij het beoordelen van röntgenfoto’s, scans en hartfilmpjes, waardoor sommige ziekten eerder worden ontdekt. Onderzoekers ontwikkelen daarnaast ‘biologische klokken’: modellen die uit bloedwaarden of patronen op het DNA schatten hoe oud iemands lichaam biologisch is, los van de leeftijd in het paspoort. Zulke klokken zijn handig om te meten of een behandeling iets doet, maar ze voorspellen niet precies hoe lang iemand leeft.

De eerlijke conclusie: AI maakt onderzoek sneller en goedkoper, en kan helpen om meer mensen gezond oud te laten worden. Dat AI binnen afzienbare tijd veroudering ‘oplost’, zoals sommige ondernemers voorspellen, is speculatie. Biologie laat zich niet zo snel doorrekenen als een computerspel, en elk nieuw medicijn moet bij echte mensen bewijzen dat het werkt en veilig is.

Kun je digitaal voortleven met AI?

Met AI kun je een chatbot of avatar maken die praat en schrijft zoals een overleden dierbare; zo’n griefbot of deadbot kan troost geven, maar het is geen voortzetting van de persoon en het kan rouw ook ingewikkelder maken.

Een griefbot wordt ‘gevoed’ met wat iemand achterlaat: appjes, e-mails, berichten op sociale media, spraakberichten en video’s. Het AI-model leert daaruit hoe iemand formuleerde, welke grapjes hij maakte en hoe zijn stem klonk. Daarna kunt u ermee chatten, of zelfs praten met een pratende foto of video. Er bestaan al diensten die dit aanbieden, zoals Project December en HereAfter AI. Sommige mensen nemen zelf, terwijl ze nog leven, verhalen op zodat hun kleinkinderen die later kunnen ‘vragen’.

Wat betekent een griefbot voor rouw?

Rouwdeskundigen weten al lang dat de band met een overledene niet hoeft te verdwijnen. Veel nabestaanden praten tegen een graf of een foto, lezen oude berichten terug of schrijven brieven aan iemand die er niet meer is. Dat heet wel ‘voortdurende verbondenheid’, en het kan helpen. Een griefbot gaat een stap verder, omdat hij terugpraat. Dat kan troostend zijn, bijvoorbeeld om iets te zeggen wat u niet meer kon zeggen. Het kan ook het besef uitstellen dat iemand echt weg is, of pijn doen als de bot iets zegt wat de overledene nooit gezegd zou hebben. Hoe rouw verloopt, verschilt per persoon; meer daarover leest u bij de fasen van rouw.

Waarschuwingen van onderzoekers

Ethici van het Leverhulme Centre for the Future of Intelligence van de Universiteit van Cambridge waarschuwen in het vakblad Philosophy & Technology dat de ‘digitale-hiernamaalsindustrie’ nabestaanden psychisch kan schaden. Zij beschrijven scenario’s waarin een bot in de stem van een overleden ouder reclame maakt, of waarin een kind in verwarring raakt door een digitale moeder. Hun aanbevelingen: toestemming van zowel de overledene als de gebruikers, duidelijke uitleg over wat de bot wel en niet is, geen toegang voor kinderen, en een manier om de bot waardig ‘met pensioen’ te sturen, een soort digitale uitvaart.

Wat kunt u zelf vastleggen?

Wilt u wel of juist niet dat er na uw dood een digitale versie van u wordt gemaakt? Leg dat vast, net als wat er met uw accounts, foto’s en berichten moet gebeuren. Hoe dat werkt, leest u bij uw digitale nalatenschap vastleggen. Een rustiger manier om herinneringen te bewaren is een digitale herdenkingspagina, waar familie en vrienden verhalen en foto’s delen. Gebruikt u een met AI gemaakte foto van een overledene, bijvoorbeeld op een rouwkaart, lees dan ook wanneer u een AI-foto moet melden.

Wat is cryonisme en hoe werkt invriezen na de dood?

Bij cryonisme wordt een lichaam, of alleen het hoofd met de hersenen, na de dood doordrenkt met een beschermende vloeistof en bewaard in vloeibare stikstof, in de hoop dat een toekomstige techniek de persoon ooit kan herstellen en weer tot leven kan wekken.

Cryonisme, in het Engels cryonics, begint pas nadat iemand officieel dood is verklaard. Aanbieders mogen niemand invriezen die nog leeft. Het verschil tussen de verschillende vormen van dood is daarbij belangrijk; lees daarover meer in klinisch dood, hersendood en natuurlijke dood.

Zo verloopt het

Stand-by: een team staat klaar bij het sterfbed. Direct na het overlijden wordt het lichaam in ijswater gekoeld en worden bloedsomloop en ademhaling soms machinaal nagebootst, zodat de hersenen zo min mogelijk zuurstoftekort oplopen.
Beschermende vloeistof: het bloed wordt vervangen door een cryoprotectant, een soort medisch antivries.
Vitrificatie: water zet uit als het bevriest, en ijskristallen scheuren cellen kapot. Door de beschermende vloeistof verandert het weefsel bij het afkoelen in een glasachtige toestand in plaats van in ijs. Die techniek wordt in ziekenhuizen ook gebruikt om eicellen en embryo’s in te vriezen.
Opslag: het lichaam wordt langzaam verder afgekoeld en in een geïsoleerde tank met vloeibare stikstof gezet, volgens Tomorrow Bio op ongeveer min 196 graden Celsius. Daar blijft het in principe onbeperkt staan.

Welke organisaties bieden het aan, en wat kost het?

De bekendste aanbieder is de Alcor Life Extension Foundation in Arizona in de Verenigde Staten. Volgens Alcor kost het bewaren van het hele lichaam minimaal 200.000 dollar en van alleen het hoofd, ‘neuro’ genoemd, minimaal 80.000 dollar. Het Cryonics Institute in Michigan is goedkoper: volgens eigen opgave 28.000 dollar voor leden met een lidmaatschap voor het leven, exclusief vervoer en stand-by. In Europa is er Tomorrow Bio uit Berlijn, dat de lichamen opslaat in Zwitserland bij de European Biostasis Foundation. Volgens persbureau AFP vraagt Tomorrow Bio 200.000 euro voor het hele lichaam of 75.000 euro voor alleen de hersenen, te betalen bij overlijden, plus een lidmaatschap van 50 euro per maand. De meeste mensen betalen dit met een levensverzekering die de aanbieder als begunstigde heeft.

Ter vergelijking: dit zijn geen uitvaartkosten. Een volledig verzorgde crematie via onze vaste uitvaartpartner is er vanaf €1.750 en een begrafenis vanaf €3.900. Wat er bij elke samenstelling hoort, leest u bij wat een uitvaart kost, met voorbeelden.

Waarom geloven mensen erin?

Voorstanders redeneren vaak als een weddenschap: een begraven of gecremeerd lichaam heeft geen enkele kans op terugkeer, een ingevroren lichaam misschien een heel kleine. Dat lijkt hun die kans waard. Ze wijzen erop dat de geneeskunde vaak dingen mogelijk maakte die ooit ondenkbaar leken, zoals reanimatie, orgaantransplantatie en het jarenlang invriezen van embryo’s. Ook speelt nieuwsgierigheid mee: de wens om de toekomst te zien. De Amerikaanse natuurkundeleraar Robert Ettinger, die als vader van het cryonisme geldt en het Cryonics Institute oprichtte, liet zichzelf na zijn dood ook invriezen.

Wat zeggen neurowetenschappers en critici?

De meeste neurowetenschappers zijn zeer sceptisch. Er is nog nooit een mens, of zelfs een groot zoogdier, na vitrificatie weer tot leven gewekt. Neurowetenschapper Michael Hendricks van de McGill-universiteit in Canada noemde de commerciële cryonica in het tijdschrift MIT Technology Review een mengelmoes van echte en verzonnen wetenschap. Hij wijst erop dat van het wormpje C. elegans alle 302 zenuwcellen en hun verbindingen in kaart zijn gebracht, en dat onderzoekers de ‘geest’ van dat diertje toch niet kunnen nabootsen. Bij een menselijk brein, dat oneindig veel complexer is, is dat nog veel verder weg.

Daarnaast is er schade door het proces zelf. De beschermende vloeistof is in hoge concentraties giftig voor cellen, bij het afkoelen ontstaan scheurtjes in het weefsel, en in de minuten tot uren tussen overlijden en koelen gaan hersencellen al kapot. Opwarmen zonder dat er alsnog ijskristallen ontstaan, is voor een heel lichaam nog niet opgelost. Volgens de Brain Preservation Foundation lukte het onderzoekers wel om een konijnenbrein zo te bewaren dat alle verbindingen onder de microscoop zichtbaar bleven, maar daarbij werd het weefsel eerst chemisch gefixeerd: de structuur blijft bewaard, het leven is definitief weg. Sommige voorstanders hopen daarom niet op ontdooien, maar op het ooit ‘uitlezen’ en digitaal nabouwen van een brein. Of een kopie dan nog dezelfde persoon is, is een filosofische vraag waar niemand het antwoord op weet.

Mag je je in Nederland laten invriezen?

Nee, in Nederland is invriezen geen erkende vorm van lijkbezorging: de Wet op de lijkbezorging kent begraven, cremeren en het ter beschikking stellen van het lichaam aan de wetenschap, en wie toch voor cryonisme kiest, moet het lichaam naar het buitenland laten overbrengen.

De Wet op de lijkbezorging regelt wat er met een lichaam na de dood mag gebeuren. Volgens de Rijksoverheid zijn dat begraven (ook op zee), cremeren en het lichaam ter beschikking stellen aan de wetenschap. Diepvriezen valt daar niet onder, zo stelt ook een juridische bijdrage van de Universiteit Leiden. Er is in Nederland dan ook geen plek waar lichamen voor cryonisme worden opgeslagen.

De wet wordt wel gemoderniseerd. Volgens de Rijksoverheid ligt er een wetsvoorstel bij de Raad van State waarin resomeren wordt toegestaan, een techniek waarbij het lichaam in een basische vloeistof wordt ontbonden. Invriezen wordt in de aankondiging van dat voorstel niet genoemd.

Wat als iemand het toch wil?

Wie voor cryonisme kiest, sluit vooraf een contract met een buitenlandse aanbieder. Na het overlijden moet in Nederland eerst een arts het lichaam schouwen en de dood vaststellen, zoals bij elk overlijden. Voor het vervoer van een overledene naar een land buiten de Benelux, zoals Zwitserland of de Verenigde Staten, is volgens het Besluit op de lijkbezorging een lijkenpas (laissez-passer) nodig, die de burgemeester van de gemeente van overlijden afgeeft. Bij een niet-natuurlijke dood is ook toestemming van de officier van justitie nodig; zie overlijden door een ongeval of niet-natuurlijke dood. Al die stappen kosten tijd, terwijl het voor cryonisme juist om snelheid gaat.

Leg zo’n wens daarom duidelijk vast en bespreek hem met uw familie. Anders weten nabestaanden niet wat u wilde, of komen ze voor een moeilijke keuze te staan. In een levenstestament of wilsverklaring kunt u uw wensen rond het levenseinde opschrijven.

Een alternatief: bijdragen aan de wetenschap

Wilt u dat uw lichaam na de dood iets bijdraagt aan de toekomst, dan kan dat in Nederland wel op een erkende manier: door uw lichaam te schenken aan een universiteit, waar studenten en artsen ervan leren. Lees hoe dat werkt bij uw lichaam schenken aan de wetenschap. Wat er in de eerste dagen na een overlijden met het lichaam gebeurt, leest u bij het lichaam na overlijden.

Zou u onsterfelijk willen zijn?

Of eeuwig leven een zegen zou zijn, daarover denken filosofen, religies en levensbeschouwingen heel verschillend; voor veel mensen geeft juist de eindigheid van het leven richting en waarde aan de tijd die er is.

Wat filosofen zeggen

De Griekse filosoof Epicurus probeerde mensen de angst voor de dood te ontnemen met een eenvoudige gedachte: zolang wij er zijn, is de dood er niet, en als de dood er is, zijn wij er niet meer. De Britse filosoof Bernard Williams schreef een bekend essay over een toneelstuk van Karel Čapek, waarin een vrouw eeuwenlang leeft en uiteindelijk alles zat is. Zijn punt: een eindeloos leven zou op den duur zijn betekenis kunnen verliezen, omdat alles wat ons drijft ooit vervuld of uitgeput raakt. Andere denkers zien dat anders. Transhumanisten vinden dat ouderdom een probleem is dat we, als het kan, moeten oplossen, en dat een gezond lang leven eindeloos veel nieuwe mogelijkheden biedt. Weer anderen benadrukken dat tijd juist kostbaar is omdat hij op kan, en dat we daarom kiezen, liefhebben en afscheid nemen.

Religieuze visies

Christendom: eeuwig leven is een gave van God en geen verlenging van het aardse leven; veel christenen geloven in de opstanding en een leven bij God na de dood.
Islam: het aardse leven is tijdelijk en een voorbereiding op het hiernamaals (akhirah); het tijdstip van de dood ligt bij God.
Jodendom: de nadruk ligt sterk op dit leven en op het goede doen; over de komende wereld (olam haba) bestaan verschillende opvattingen.
Hindoeïsme: de ziel (atman) is eeuwig en wordt steeds opnieuw geboren; het doel is juist bevrijding (moksha) uit die kringloop.
Boeddhisme: alles is vergankelijk; vasthouden aan het eigen bestaan veroorzaakt lijden, en nirwana is het uitdoven daarvan, geen eindeloos leven.

Opvallend is dat geen van deze tradities het verlengen van het lichamelijke leven tot einddoel maakt: onsterfelijkheid gaat er over de ziel, over God of over bevrijding. Meer over die visies leest u in wat er na de dood met je ziel gebeurt, in het verhaal achter de 21 gram van de ziel en in de ervaringen van mensen met een bijna-doodervaring.

Humanistische visie

Humanisten gaan meestal uit van één leven, zonder hiernamaals. Zin ontstaat in dat ene leven, in wat je met anderen deelt en doorgeeft. Een mens leeft voort in herinneringen, in kinderen en kleinkinderen, in wat hij heeft gemaakt en in de invloed die hij op anderen had. Die gedachte zie je terug in een humanistische uitvaart, waarin het levensverhaal centraal staat.

En voor uzelf?

Misschien is de vraag ‘zou ik onsterfelijk willen zijn?’ vooral een manier om na te denken over wat u nu belangrijk vindt. Wat wilt u nog doen, wie wilt u nog spreken, en wat wilt u achterlaten? Veel mensen vinden rust in het vastleggen van hun wensen, zodat hun dierbaren later weten wat bij hen paste. Ook dat is een vorm van voortleven: in de zorg en liefde waarmee anderen uw afscheid vormgeven.

Veelgestelde vragen

De meest gestelde vragen over onsterfelijk worden, veroudering, AI, griefbots en cryonisme, met korte antwoorden op basis van de bronnen in dit artikel.

Nee, niet volgens de huidige wetenschap. Elk mens veroudert, omdat cellen en weefsels in de loop van het leven schade opstapelen. Onderzoekers proberen veroudering af te remmen en ouderdomsziekten uit te stellen, maar geen enkele behandeling heeft bewezen dat mensen ouder worden dan 122 jaar, de leeftijd van de oudst bekende mens volgens Guinness World Records.

De onsterfelijke kwal, Turritopsis dohrnii, is een piepklein kwalletje dat bij honger, een plotselinge temperatuurverandering of beschadiging kan terugkeren naar het poliepstadium, het begin van zijn leven. Biologen noemen dat transdifferentiatie: cellen veranderen van type. In theorie kan dat eindeloos doorgaan, maar in de natuur wordt het diertje gewoon opgegeten of ziek.

De oudste mens met een volledig gecontroleerde leeftijd is de Française Jeanne Calment. Volgens Guinness World Records werd zij 122 jaar en 164 dagen, bleef haar geboorteakte bewaard en komt zij voor in veertien volkstellingen. Een Russische onderzoeker heeft haar leeftijd in twijfel getrokken, maar die twijfel is nooit bewezen.

Senolytica zijn middelen die verouderde cellen opruimen. Die cellen delen niet meer, maar blijven wel ontstekingsstoffen afgeven die omliggend weefsel schaden. Bij proefdieren gaf opruimen gunstige resultaten. Bij mensen zijn de proeven nog klein en wisselend: volgens de Mayo Clinic hielp de combinatie dasatinib en quercetine bij botontkalking alleen een deel van de deelnemers.

AI versnelt onderzoek, maar maakt niemand onsterfelijk. Het programma AlphaFold voorspelt de vorm van eiwitten, wat medicijnontwikkeling helpt; de makers kregen er de Nobelprijs voor Scheikunde voor. Bedrijven ontwerpen met AI nieuwe medicijnen en AI helpt artsen bij het lezen van scans. Of dat de maximale levensduur verlengt, moet nog blijken.

Een griefbot is een chatbot of avatar die met behulp van AI een overleden persoon nabootst, op basis van berichten, spraakopnames en foto's. Sommige nabestaanden vinden dat troostend. Onderzoekers van de Universiteit van Cambridge waarschuwen dat zo'n griefbot rouw ook kan verstoren, en zij pleiten voor toestemming vooraf, leeftijdsgrenzen en een duidelijke uitknop.

Bij cryonisme wordt een lichaam, of alleen het hoofd, direct nadat de dood is vastgesteld gekoeld. Het bloed wordt vervangen door een beschermende vloeistof, zodat het weefsel bij het afkoelen verglaast in plaats van bevriest. Daarna gaat het lichaam in een tank met vloeibare stikstof, volgens aanbieder Tomorrow Bio van ongeveer min 196 graden Celsius.

In Nederland kent de Wet op de lijkbezorging alleen begraven, cremeren en het lichaam ter beschikking stellen aan de wetenschap. Invriezen is geen erkende vorm van lijkbezorging en er is in Nederland geen opslag. Wie het toch wil, laat het lichaam naar het buitenland overbrengen, waarvoor een verlof van de gemeente nodig is.

Volgens Alcor in de Verenigde Staten kost het bewaren van het hele lichaam minimaal 200.000 dollar en van alleen het hoofd minimaal 80.000 dollar. Het Cryonics Institute vraagt volgens eigen opgave 28.000 dollar voor leden. Het Europese Tomorrow Bio rekent volgens persbureau AFP 200.000 euro voor het hele lichaam. Vaak betaalt een levensverzekering dit.

Dat is nog nooit gelukt en niemand weet of het ooit kan. Neurowetenschapper Michael Hendricks van de McGill-universiteit wijst erop dat zelfs de geest van een worm met 302 zenuwcellen, waarvan alle verbindingen bekend zijn, niet na te bootsen is. Voorstanders hopen op toekomstige technieken; dat blijft voorlopig speculatie.

Bekijk alle vragen →

Bronnen

De feiten en cijfers in dit artikel zijn nagelopen in wetenschappelijke publicaties, berichtgeving en overheidsinformatie; bij elk cijfer staat de bron in de tekst, en hieronder staan alle geraadpleegde bronnen op een rij.

Guinness World Records
Vakblad Cell
Vakblad Science
Vakblad Nature
Vakblad Nature Medicine
Vakblad Philosophy & Technology
National Institutes of Health (PMC)
Albert Einstein College of Medicine
Mayo Clinic
Unity Biotechnology
Lifespan.io
Nobelcomité (Koninklijke Zweedse Academie van Wetenschappen)
Insilico Medicine
Universiteit van Cambridge, Leverhulme Centre for the Future of Intelligence
Alcor Life Extension Foundation
Cryonics Institute
Tomorrow Bio en persbureau AFP
MIT Technology Review (Michael Hendricks, McGill-universiteit)
Brain Preservation Foundation
Rijksoverheid
Wet op de lijkbezorging
Besluit op de lijkbezorging
Universiteit Leiden

Meer weetjes over afscheid en de dood

Deze uitleg hoort bij een reeks over gebruiken, geloof en vragen rond de dood; hieronder vindt u de andere delen.

Overlijdt er iemand in uw eigen omgeving?

RouwUitvaart.nl is een landelijk informatie- en verwijsplatform. De uitvaart zelf wordt verzorgd door een uitvaartverzorger bij u in de buurt, via onze vaste uitvaartpartner. Belt u ons, dan wordt u automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner, dat uw vragen beantwoordt en, als u dat wilt, de uitvaart in gang zet. Het team spreekt Nederlands en Engels.

Uitvaart regelen? 085-0048099 Wat te doen bij overlijden

Onsterfelijk worden kan niemand, en misschien maakt juist dat elk leven zo waardevol. Wat blijft, zijn de sporen die we achterlaten: in de mensen van wie we hielden, in de verhalen die over ons verteld worden en in de herinneringen die anderen meedragen. Neem de tijd voor wat u belangrijk vindt, en voor de mensen om wie u geeft.

Team RouwUitvaart.nl

<< Ouder bericht

-------Meer artikelen lezen------

Kun je onsterfelijk worden? Wat de wetenschap zegt