Een baarkleed, ook lijkkleed of in Vlaanderen pelder genoemd, is een groot kleed dat over de kist of over de lijkbaar wordt gelegd. Vroeger was het zwart met een kruis, tegenwoordig is het in de katholieke kerk meestal wit, als herinnering aan het doopkleed en als teken dat ieder mens gelijk is voor God. Of de kist open of dicht is, bepaalt in Nederland de familie zelf: geen wet schrijft het voor. Tijdens de opbaring staat de kist vaak open, en meestal gaat hij vóór de uitvaartdienst of vóór het vertrek dicht, bij een laatste groet.
Ook gezocht als: baarkleed, lijkkleed, pelder, kleed over de kist, wit kleed op de kist, zwart kleed op de kist, slippendrager, lijkbaar, katafalk, kist open of dicht, open kist uitvaart, open kist opbaring, wanneer gaat de kist dicht, kist sluiten, laatste groet.
Welk nummer belt u? 085-0048099, dag en nacht. U wordt automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner. Een crematie grotendeels zelf regelen kan vanaf circa €800; losse onderdelen zoals ophalen, koeling of de kist verzorgt het team ook. Alles laten regelen kan met vaste samenstellingen zonder apart basistarief: een crematie vanaf €1.750, een begrafenis vanaf €3.900 inclusief een algemeen graf voor tien jaar.
- Baarkleed: een kleed over de kist of de baar; vroeger zwart, nu vaak wit of beige, meestal met een kruis.
- Betekenis: in de katholieke uitvaart een herinnering aan de doop en een teken van gelijkheid voor God.
- Kist open of dicht: een eigen keuze van de familie; er is geen wet die het voorschrijft.
- Kist sluiten: meestal vlak voor de dienst of het vertrek, vaak met de naaste familie erbij.
Wie een kerk binnenkomt voor een uitvaart, ziet soms een kist die helemaal bedekt is met een groot wit of zwart kleed. Op een andere uitvaart staat de kist juist open, en kunnen mensen de overledene nog een laatste keer zien. Beide beelden horen bij afscheid nemen, maar ze roepen vaak vragen op. Wat is dat kleed eigenlijk? Waarom is het wit? En wanneer gaat een kist dicht?
In dit artikel legt RouwUitvaart.nl uit wat een baarkleed is, waar het vandaan komt en wat het betekent. Daarna gaan we in op de keuze tussen een open en een gesloten kist, op opbaren met een open kist en op het moment waarop de kist sluit. Zo weet u wat gebruikelijk is en wat u zelf kunt kiezen.
Wat is een baarkleed?
Een baarkleed is een groot kleed waarmee de kist of de lijkbaar wordt bedekt tijdens de uitvaart; het heet ook lijkkleed, in Vlaanderen pelder, en het is een van de liturgische textielen van de katholieke kerk.
Het woord baarkleed zegt het eigenlijk al: het is het kleed van de baar. Een baar is het onderstel of de draagbaar waarop de kist staat of wordt gedragen. Volgens Wikipedia bedekt het baarkleed de lijkbaar, de kist of allebei. Er bestaan meestal twee maten: een klein kleed dat alleen de kist bedekt, en een groot kleed dat ook het onderstel tot op de grond verhult.
Het baarkleed hoort in de katholieke kerk bij de paramenten, de textielen die in de liturgie worden gebruikt, net als het kleed op het altaar en de gewaden van de priester. In Vlaanderen spreekt men van een pelder; dat woord gaat terug op het Latijnse woord pallium, mantel. Ook het Engelse woord pall voor baarkleed heeft die oorsprong.
Baarkleed, lijkkleed en lijkwade
In het dagelijks spraakgebruik lopen een paar woorden door elkaar. Een lijkkleed is meestal hetzelfde als een baarkleed: een kleed dat over de kist wordt gelegd. Het woord kan ook de doek betekenen waarin een overledene wordt gewikkeld. Die doek heet ook wel lijkwade. Een lijkwade zit dus om de overledene heen, een baarkleed ligt over de kist. Bij een islamitische of joodse uitvaart is de lijkwade een belangrijk onderdeel; daarover meer in het blok over kist open of dicht.
Wat betekent het baarkleed op de kist?
Het baarkleed is een teken van eerbied en gelijkheid: onder het kleed is iedere kist gelijk, eenvoudig of kostbaar, en in de katholieke uitvaart herinnert het witte kleed aan het witte doopkleed dat iemand aan het begin van het leven kreeg.
Volgens Wikipedia was het baarkleed vroeger altijd zwart, meestal met in het midden een kruis in brokaat. Tegenwoordig ziet u vooral witte of beige kleden. Die verschuiving hangt samen met de vernieuwing van de katholieke uitvaartliturgie in de twintigste eeuw, waarin de nadruk meer kwam te liggen op hoop en verrijzenis dan op rouw alleen.
In de katholieke uitvaartrite, zo legt het katholieke mediahuis EWTN uit, is het baarkleed een plaatselijk gebruik. Waar het wordt gebruikt, legt men het over de kist bij de ontvangst in de kerk. Het herinnert aan het doopkleed van de overledene, als teken van de christelijke waardigheid van die persoon. Het kleed drukt ook gelijkheid uit: voor God maakt het niet uit of iemand in een eenvoudige of een kostbare kist ligt.
Zwart of wit?
Een zwart kleed legt de nadruk op rouw en verlies, een wit kleed op licht, doop en hoop. In de huidige katholieke praktijk is wit het meest gebruikelijk, maar volgens EWTN is een zwart kleed niet verboden. Ook paars, de kleur van inkeer en verwachting, komt soms voor. Sommige parochies hebben een eigen kleed dat al generaties meegaat. Meer over het verloop van een katholieke uitvaart leest u bij de rooms-katholieke uitvaartmis en bij wat een absoute is, het moment waarop de kist met wierook en wijwater wordt gezegend.
Waar komt het baarkleed vandaan?
Het baarkleed is al eeuwen in gebruik: in de middeleeuwen werden baarkleden vaak van kostbare stoffen gemaakt, en mensen in de stoet droegen of vasthielden de slippen, de hoeken van het kleed; daar komt het woord slippendrager vandaan.
Het gebruik is in de middeleeuwen al bekend, onder meer uit Frankrijk. De oude Catholic Encyclopedia beschrijft dat baarkleden vroeger vaak van kostbare stof waren, zoals zijde en brokaat, en dat die stoffen later soms werden verwerkt tot gewaden voor de kerk. Een rijk versierd baarkleed was zo ook een manier om de kerk iets te schenken.
Dezelfde bron vertelt dat mensen in de stoet werden uitgenodigd om het kleed te dragen of de randen ervan vast te houden. Dat was een eer, die vaak naar familie, vrienden of vooraanstaande personen ging. In het Nederlands leeft die eer voort in het woord slippendrager: volgens het woordenboek Woorden.org is dat iemand die bij een plechtige begrafenis de slippen van het lijkkleed of de vlag draagt. Pas later kreeg het woord ook een figuurlijke, minder vleiende betekenis.
Een vlag als baarkleed
Bij sommige uitvaarten ligt er geen kleed maar een vlag over de kist. Defensie beschrijft dat bij de herbegrafenis van gevallen militairen de Nederlandse vlag, de decoraties en een hoofddeksel op de kist liggen, en dat die na afloop aan de nabestaanden worden aangeboden. Ook bij de uitvaart van een lid van het Koninklijk Huis of van een politieagent die in functie omkwam, ligt vaak een vlag op de kist. Sportclubs, korpsen en verenigingen doen soms hetzelfde met hun eigen vlag.
Wat is een lijkbaar en wat is een katafalk?
Een lijkbaar is de draagbaar of het rijdende onderstel waarop de kist wordt gedragen of verplaatst, en een katafalk is de verhoging waarop de kist tijdens de dienst staat; over beide kan een baarkleed worden gelegd.
Vroeger werd een kist vaak op een houten draagbaar gezet, met lange handgrepen aan de voor- en achterkant. De dragers tilden de baar op hun schouders of droegen hem aan de handgrepen. Die draagbaar heet een lijkbaar of kortweg baar. Op veel begraafplaatsen en in uitvaartcentra staat nu een rijdende baar: een onderstel op wieltjes waarmee de kist rustig naar de aula of het graf wordt gereden.
Een katafalk is iets anders. Dat is een verhoging, vaak bekleed met stof, waarop de kist tijdens de uitvaartdienst staat, bijvoorbeeld voor in de kerk of in de aula. Bij grote staatsbegrafenissen kan een katafalk heel indrukwekkend zijn, met kaarsen, bloemen en een groot baarkleed tot op de grond.
Dragen of rijden
Of de kist gedragen wordt of op een rijdende baar gaat, kunt u zelf kiezen. Veel families vinden het waardevol als kinderen, kleinkinderen of vrienden de kist het laatste stuk dragen. Dat vraagt wel wat voorbereiding. Lees meer bij kistdragers bij de uitvaart en bij waarom een overledene met de voeten vooruit wordt gedragen.
Wordt het baarkleed nog gebruikt?
Ja, maar minder dan vroeger: in katholieke uitvaartdiensten ligt nog regelmatig een wit baarkleed op de kist, terwijl bij andere uitvaarten de kist vaak onbedekt blijft of wordt bedekt met bloemen, een persoonlijk kleed, een quilt of een vlag.
In veel katholieke parochies hoort het baarkleed er nog gewoon bij. Het wordt bij de ingang van de kerk over de kist gelegd, vaak door de familie of door de uitvaartverzorger samen met de priester, en ligt er tijdens de hele dienst. Bij protestantse en algemene uitvaarten is een baarkleed minder gebruikelijk. Daar blijft de kist vaak zichtbaar, zodat de keuze voor de kist zelf een persoonlijke betekenis krijgt.
Steeds meer families kiezen voor iets eigens. Een paar voorbeelden die u tegenkomt:
- Een persoonlijk kleed: een quilt, plaid of sjaal die de overledene zelf maakte of graag gebruikte.
- Een vlag: van de sportclub, het korps, de vereniging of het land van herkomst.
- Bloemen: een rouwstuk of een deken van losse bloemen over de hele kist; zie rouwbloemen bij de uitvaart.
- Beschilderd of beschreven: een kist waarop familie en vrienden een tekst of tekening hebben gezet.
Welke kist u ook kiest, het baarkleed kan er altijd overheen. Wat kisten kosten en welke soorten er zijn, leest u bij wat kost een doodskist en bij kisten van mycelium, karton en wilgentenen.
Kist open of dicht: wat is gebruikelijk?
In Nederland bepaalt de familie zelf of de kist open of dicht is, want geen wet schrijft het voor; tijdens de opbaring staat de kist vaak open, en tijdens de uitvaartdienst is hij in Nederland meestal gesloten, al verschilt dat per familie, geloof en cultuur.
De Wet op de lijkbezorging regelt wel dat er een registratienummer op de kist of op een ander omhulsel staat, maar niet of de kist open of dicht moet zijn. Ook het moment waarop de kist sluit, ligt niet in de wet vast. Het is dus een keuze, die u samen met de uitvaartverzorger maakt. Soms spelen praktische zaken mee, zoals de huisregels van een kerk, aula of crematorium, of de toestand van de overledene.
In veel Nederlandse families is de kist open tijdens de dagen van de opbaring, thuis of in een uitvaartcentrum, en gaat hij dicht voor de dienst. Een enquête van Uitvaartverzekeringwijzer in Noord-Holland liet zien dat mensen daar op alle leeftijden de voorkeur geven aan een gesloten kist tijdens de uitvaart. Andere families kiezen bewust voor een open kist tijdens de dienst, zodat iedereen nog een laatste keer afscheid kan nemen.
Verschillen per geloof en cultuur
- Surinaamse en Antilliaanse uitvaarten: een open kist tijdens het afscheid is hier vaak gebruikelijk, zodat iedereen langs kan lopen; zie Surinaamse uitvaarttradities en Antilliaanse en Caribische gebruiken.
- Joodse uitvaart: in de joodse traditie wordt de overledene in een lijkwade gekleed en in een eenvoudige kist gelegd, en blijft de kist doorgaans gesloten.
- Islamitische uitvaart: na de rituele wassing wordt de overledene in een lijkwade gewikkeld; de kist dient vooral voor het vervoer, en het afscheid is sober. Lees meer bij de islamitische uitvaart.
- Chinese uitvaart: ook hier kan de kist tijdens de rouwdienst open zijn; zie Chinese uitvaartgebruiken.
Opbaren met een open kist: hoe gaat dat?
Bij opbaren met een open kist ligt de overledene verzorgd en gekleed in de kist, thuis of in een uitvaartcentrum, met koeling om het lichaam goed te houden; de uitvaartverzorger zorgt voor de verzorging en de koeling, en de familie kan op eigen momenten afscheid nemen.
Een open kist geeft ruimte om rustig afscheid te nemen. Familie en vrienden kunnen de overledene nog zien, een hand vasthouden, iets in de kist leggen of gewoon even bij de kist zitten. Voor veel mensen maakt dat het verlies werkelijker en helpt het bij de rouw. Ook kinderen kunnen er goed bij zijn, als ze vooraf weten wat ze gaan zien; zie kinderen mee naar de uitvaart.
Voor een open kist is goede verzorging belangrijk. De overledene wordt gewassen, aangekleed en opgebaard, en een koelplaat of koelsysteem houdt het lichaam op temperatuur. Waar dat nodig of gewenst is, kan de uitvaartverzorger kiezen voor postmortale make-up of voor thanatopraxie, een vorm van balsemen waarbij het lichaam langer goed blijft en koeling niet meer nodig is. Lees meer bij thuis opbaren, opbaren van een overledene, thanatopraxie en balseming en postmortale make-up en airbrush.
Wat kost het?
Via ons nummer kost een complete opbaring, met voorverzorging, technische verzorging en opbouw met koeling tot de kistlegging, tot circa €1.200; minder als u zelf een deel doet of als er minder koeldagen nodig zijn. Thanatopraxie kost €750, postmortale make-up €50 en airbrush €200. In de samenstellingen van een uitvaart zit de opbaring vaak al inbegrepen; alle voorbeelden staan op wat kost een uitvaart: de voorbeelden.
Wanneer gaat de kist dicht?
Meestal gaat de kist dicht vlak voor de uitvaartdienst of vlak voor het vertrek naar de begraafplaats of het crematorium, op een afgesproken moment waarbij de naaste familie een laatste groet kan brengen.
Het sluiten van de kist is voor veel nabestaanden een van de zwaarste momenten van de uitvaart. Het is het moment waarop u de overledene voor het laatst ziet. Daarom gebeurt het meestal niet onverwacht, maar op een tijdstip dat vooraf is afgesproken, in een kleine kring. De uitvaartverzorger vraagt of u erbij wilt zijn, en geeft u de tijd.
Een paar dingen die families bij dat moment vaak doen:
- Iets meegeven: een brief, een tekening van een kleinkind, een foto, een knuffel of een sieraad. Vraag bij een crematie wel even wat wel en niet mee kan.
- Een laatste aanraking: een hand op de schouder, een kus op het voorhoofd, een kruisje of een gebed.
- Zelf het deksel sluiten: sommige families leggen het deksel samen op de kist, of draaien zelf de eerste schroef aan.
- Een moment van stilte: soms met muziek, een gedicht of een paar woorden.
Daarna gaat het baarkleed over de kist, als dat wordt gebruikt, en begint de dienst of het vertrek. Bij een begrafenis volgt aan het graf vaak nog een gebaar, zoals een schepje zand of een bloem op de kist; zie zand of bloemen op de kist.
Hoe kiest u tussen een open en een gesloten kist?
Kies wat past bij de overledene, bij uw familie en bij de situatie: een open kist geeft ruimte voor een tastbaar afscheid, een gesloten kist geeft rust en privacy, en een combinatie, eerst open en daarna dicht, komt het meeste voor.
Er is geen goede of foute keuze. Een paar vragen kunnen helpen:
- Wat zou de overledene zelf willen? Sommige mensen leggen dat vast in hun wensen; kijk bij mijn laatste wensen.
- Hoe kijkt de familie ertegenaan? Niet iedereen wil de overledene zien, en dat hoeft ook niet. Met een open kist in een aparte ruimte kan ieder zelf kiezen.
- Hoe is de toestand van de overledene? Na een ongeval of een lang ziekbed kan verzorging, restauratie of make-up helpen. De uitvaartverzorger adviseert eerlijk.
- Wat vraagt het geloof of de cultuur? Sommige tradities kiezen vast voor open of juist voor gesloten.
Twijfelt u, dan kunt u ook kiezen voor een tussenvorm: de kist open tijdens de opbaring en een laatste afscheid voor de naaste familie, en gesloten met een baarkleed of bloemen tijdens de dienst. Weet u nog niet waar u moet beginnen, kijk dan eerst bij wat te doen bij een overlijden.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over het baarkleed en de keuze tussen een open en een gesloten kist, met korte antwoorden.
Een baarkleed is een groot kleed dat tijdens de uitvaart over de kist of over de lijkbaar wordt gelegd. Het heet ook lijkkleed, en in Vlaanderen pelder. In de katholieke kerk hoort het bij de liturgische textielen. Er bestaat een klein formaat dat alleen de kist bedekt en een groot formaat dat ook het onderstel bedekt.
In de katholieke uitvaart herinnert het witte baarkleed aan het witte doopkleed dat iemand bij de doop kreeg, als teken van christelijke waardigheid. Het kleed laat ook zien dat ieder mens gelijk is voor God, of iemand nu in een eenvoudige of in een kostbare kist ligt. Vroeger was het baarkleed meestal zwart.
Een baarkleed ligt over de kist of de baar, als bedekking tijdens de uitvaart. Een lijkwade is een doek waarin de overledene zelf wordt gewikkeld. Bij een islamitische en een joodse uitvaart is de lijkwade een belangrijk onderdeel. Het woord lijkkleed wordt voor allebei gebruikt, maar betekent meestal het kleed over de kist.
Een slippendrager is iemand die bij een plechtige begrafenis de slippen, de hoeken, van het lijkkleed of de vlag draagt of vasthoudt, volgens het woordenboek Woorden.org. Vroeger was dat een eer voor familie, vrienden of vooraanstaande personen. Het woord heeft daarnaast een figuurlijke betekenis gekregen: iemand die slaafs doet wat een ander zegt.
Ja, dat mag. Geen wet schrijft voor dat de kist dicht moet tijdens de dienst; de familie kiest dat zelf. In Nederland is de kist tijdens de dienst meestal gesloten, maar bij bijvoorbeeld veel Surinaamse en Antilliaanse uitvaarten staat hij open. Vraag wel naar de huisregels van de kerk, aula of het crematorium.
Meestal gaat de kist dicht vlak voor de uitvaartdienst of vlak voor het vertrek naar de begraafplaats of het crematorium. Dat gebeurt op een afgesproken moment, vaak in kleine kring, zodat de naaste familie een laatste groet kan brengen. Sommige families leggen samen het deksel op de kist of geven nog iets mee.
Via ons nummer kost een complete opbaring, met voorverzorging, technische verzorging en opbouw met koeling tot de kistlegging, tot circa €1.200, en minder als u zelf een deel doet of minder koeldagen nodig heeft. Thanatopraxie kost €750 en postmortale make-up €50. In veel samenstellingen van een uitvaart zit de opbaring al inbegrepen.
Ja, en voor veel kinderen helpt het juist om het overlijden te begrijpen. Bereid een kind goed voor: vertel wat het gaat zien, dat de overledene er stil en koud uitziet, en dat het mag kijken, aanraken of weggaan wanneer het wil. Laat een kind nooit verplicht kijken, maar geef het wel de keuze.
Ja, vooral bij katholieke uitvaartdiensten, waar het witte baarkleed bij de ingang van de kerk over de kist wordt gelegd. Bij protestantse en algemene uitvaarten is het minder gebruikelijk. Daar kiezen families vaak voor bloemen, een persoonlijk kleed of quilt, of de vlag van een club, korps of het land van herkomst.
Bronnen
De feiten in dit artikel zijn nagelopen in naslagwerken, katholieke liturgische uitleg, de Wet op de lijkbezorging en publicaties van Defensie.
- Wikipedia (Baarkleed)
- Catholic Encyclopedia
- EWTN
- Woorden.org
- Wet op de lijkbezorging
- Defensie
- Uitvaartverzekeringwijzer
- NH Nieuws
Meer weetjes over afscheid en de dood
Deze uitleg hoort bij een reeks over gebruiken, geloof en vragen rond de dood; hieronder vindt u de andere delen.
- Wat is een absoute? Betekenis in de uitvaartmis
- Hoe lang duurt een uitvaartdienst in de kerk?
- Wat gebeurt er na de dood met je ziel? Zeven visies
- 21 gram ziel: het verhaal, de kritiek en het geloof
- Bijna-doodervaring: wat mensen zien en wat we weten
- Klinisch dood, hersendood en natuurlijke dood
- Vlag halfstok bij overlijden: regels en rouwvlaggen
- Waarom loopt iemand voor de rouwauto uit?
- Waarom zwart dragen op een uitvaart? Rouwkleding
- Oversterfte in Nederland: uitleg, meting en oorzaken
- Zand op de kist gooien: betekenis en gebruiken
- Oude rouwgebruiken: spiegels, klok en gordijnen
- Voeten vooruit gedragen: waarom de kist zo gaat
- Waarom liggen graven naar het oosten gericht?
- Steentjes, munten en bloemen op een graf: betekenis
- Vinger in het stopcontact: is stroom dodelijk?
- Kun je onsterfelijk worden? Wat de wetenschap zegt
- Schijndood: hoe vaak komt het echt voor?
Wilt u de opbaring en de uitvaart van een dierbare bespreken?
RouwUitvaart.nl is een landelijk informatie- en verwijsplatform. De uitvaart zelf wordt verzorgd door een uitvaartverzorger bij u in de buurt, via onze vaste uitvaartpartner. Belt u ons, dan wordt u automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner, dat uw vragen beantwoordt en, als u dat wilt, de uitvaart in gang zet. Het team spreekt Nederlands en Engels.
Een kleed over de kist of een kist die nog even openstaat: het zijn kleine keuzes met een grote betekenis. Ze bepalen hoe u de overledene voor het laatst ziet en hoe u afscheid neemt. Neem er de tijd voor, en kies wat voor u en uw familie goed voelt.
Team RouwUitvaart.nl
