Een bijna-doodervaring is een intense, heldere ervaring die mensen beschrijven nadat zij dicht bij de dood waren, bijvoorbeeld tijdens een hartstilstand. Vaak gaat het om een diep gevoel van vrede, het lichaam van buitenaf zien, een tunnel of licht, overleden dierbaren en een terugblik op het leven. Volgens het onderzoek van de Nederlandse cardioloog Pim van Lommel in The Lancet had ongeveer 18 procent van de overlevenden van een hartstilstand zo’n ervaring. Wetenschappers zoeken de verklaring in het stervende brein of in een bewustzijn dat verder gaat; daarover is het debat nog open.
Ook gezocht als: BDE, bijna dood ervaring, bijna-dood ervaring, near-death experience, NDE, het licht zien, uittreding, uittredingservaring, tunnel en licht bij de dood, Pim van Lommel, Eindeloos bewustzijn, wat zie je als je bijna dood bent.
Welk nummer belt u? 085-0048099, dag en nacht. U wordt automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner. Een crematie grotendeels zelf regelen kan vanaf circa €800; losse onderdelen zoals ophalen, koeling of de kist verzorgt het team ook. Alles laten regelen kan met vaste samenstellingen zonder apart basistarief: een crematie vanaf €1.750, een begrafenis vanaf €3.900 inclusief een algemeen graf voor tien jaar.
- Wat het is: een heldere, vaak levensveranderende ervaring dicht bij de dood, meestal bij een hartstilstand.
- Wat mensen zien: vrede, uittreding, tunnel, licht, overleden dierbaren, een levensterugblik en een grens.
- Onderzoek: volgens het onderzoek van Pim van Lommel in The Lancet had ongeveer 18 procent van de overlevenden van een hartstilstand een bijna-doodervaring.
- Verklaringen: van zuurstoftekort en een golf van hersenactiviteit tot een bewustzijn dat verder gaat dan het brein.
- Betekenis: minder angst voor de dood en meer waardering voor het leven, maar soms ook eenzaamheid.
“Ik zweefde boven mijn lichaam en zag hoe ze me probeerden te redden.” “Er was een licht, zo warm en liefdevol, dat ik niet terug wilde.” Zulke woorden horen artsen en verpleegkundigen vaker dan veel mensen denken. Wie een hartstilstand overleeft, vertelt soms over een ervaring die hij nooit meer vergeet.
In dit artikel legt RouwUitvaart.nl uit wat een bijna-doodervaring is, wat mensen beschrijven, wat het bekende onderzoek van de Nederlandse cardioloog Pim van Lommel en latere studies lieten zien, en hoe wetenschappers en gelovigen het verschijnsel uitleggen. We kiezen geen kant: we zetten de visies naast elkaar, met respect voor wie zo’n ervaring had.
Wat is een bijna-doodervaring?
Een bijna-doodervaring is een intense, vaak heel heldere ervaring die mensen beschrijven nadat zij dicht bij de dood waren, bijvoorbeeld tijdens een hartstilstand, een ernstig ongeluk of een zware operatie; typisch zijn een diep gevoel van vrede, het lichaam van buitenaf zien, een tunnel of licht en ontmoetingen met overleden dierbaren.
Verhalen over mensen die even “aan de andere kant” waren en terugkwamen, bestaan al heel lang. Ze komen voor in oude Griekse teksten, in middeleeuwse visioenen en in verhalen uit vrijwel alle culturen. De term bijna-doodervaring werd breed bekend door de Amerikaanse psychiater en filosoof Raymond Moody. In zijn boek Life After Life beschreef hij de verhalen van mensen die klinisch dood waren geweest en weer tot leven waren gebracht. Hij gaf het verschijnsel de Engelse naam near-death experience ; in het Nederlands spreekt men van een bijna-doodervaring, vaak afgekort tot BDE.
Een bijna-doodervaring is iets anders dan een droom. Mensen die er een meemaakten, zeggen vaak dat het echter voelde dan het gewone leven. De herinnering blijft bovendien opvallend helder, soms tientallen jaren lang. Dat maakt het voor wetenschappers een raadselachtig verschijnsel, en voor velen die het meemaakten een levensveranderende gebeurtenis.
Een bijna-doodervaring treedt meestal op als het lichaam in levensgevaar is: bij een hartstilstand, bij verdrinking, na een ongeval of tijdens een bevalling met complicaties. Maar soortgelijke ervaringen worden ook beschreven door mensen die alleen dachten dat zij zouden sterven, of die in diepe meditatie waren.
Wat beschrijven mensen tijdens een bijna-doodervaring?
Mensen beschrijven tijdens een bijna-doodervaring vaak een vast patroon van elementen: vrede en het wegvallen van pijn, uit het lichaam treden, een tunnel, een helder licht, overleden familieleden, een terugblik op het eigen leven en een grens waarna zij terug moesten.
Geen twee ervaringen zijn hetzelfde, en bijna niemand maakt alle elementen mee. Toch keren dezelfde onderdelen steeds terug, in verhalen uit verschillende landen, culturen en geloven:
- Vrede en rust: een overweldigend gevoel van kalmte, zonder pijn of angst.
- Uittreding: het gevoel boven het eigen lichaam te zweven en te zien wat er in de kamer gebeurt, bijvoorbeeld hoe artsen reanimeren.
- Een tunnel of duisternis: de beweging door een donkere ruimte naar een licht toe.
- Een helder, warm licht: vaak beschreven als liefdevol, soms als een aanwezigheid.
- Overleden dierbaren: ontmoetingen met familieleden of vrienden die al gestorven zijn.
- Levensterugblik: het hele leven in een flits zien, soms met de gevoelens van anderen erbij.
- Een grens: een punt waarop iemand voelt of hoort dat het nog niet de tijd is.
- Terugkeer: vaak abrupt, en soms met tegenzin.
Om ervaringen te kunnen vergelijken, ontwikkelde de Amerikaanse psychiater Bruce Greyson een vragenlijst. Volgens de schaal van Greyson wordt een ervaring met 16 vragen gescoord, verdeeld over gedachten, gevoelens, bijzondere waarnemingen en ervaringen die het gewone overstijgen. Die schaal wordt in veel onderzoek gebruikt.
Niet altijd mooi
Niet elke bijna-doodervaring is positief. Een deel van de mensen beschrijft angst, leegte of beklemming. Over die ervaringen wordt minder gepraat, terwijl ze voor wie ze meemaakt net zo ingrijpend kunnen zijn. Ook zij verdienen een luisterend oor.
Wat ontdekte de Nederlandse cardioloog Pim van Lommel?
De Nederlandse cardioloog Pim van Lommel onderzocht honderden patiënten die een hartstilstand hadden overleefd; volgens zijn onderzoek in het medische tijdschrift The Lancet had 18 procent van hen een bijna-doodervaring, en die ervaring hing niet samen met medicijnen, de duur van de hartstilstand of angst voor de dood.
Pim van Lommel werkte als cardioloog in het Rijnstate Ziekenhuis in Arnhem. Hij raakte geïnteresseerd in bijna-doodervaringen toen patiënten hem na een reanimatie vertelden wat zij hadden meegemaakt. Samen met collega's zette hij een groot onderzoek op in Nederlandse ziekenhuizen. Het bijzondere was dat het onderzoek prospectief was: alle patiënten die na een hartstilstand waren gereanimeerd, werden kort daarna ondervraagd, niet alleen mensen die zich zelf meldden met een verhaal.
De uitkomsten
Volgens het onderzoek van Van Lommel in The Lancet werden 344 patiënten gevolgd die een hartstilstand hadden overleefd. Van hen vertelden er 62, ongeveer 18 procent volgens datzelfde onderzoek, over een bijna-doodervaring. Opvallend was dat de kans daarop volgens de onderzoekers niet samenhing met de toegediende medicijnen, de duur van de hartstilstand of de mate van zuurstoftekort. Als het verschijnsel puur door zuurstoftekort zou ontstaan, zou je verwachten dat bijna alle patiënten zo'n ervaring hadden, stelden zij.
De onderzoekers spraken de patiënten jaren later opnieuw. Wie een bijna-doodervaring had gehad, bleek vaak blijvend veranderd: minder bang voor de dood, meer betrokken bij anderen, meer waardering voor het gewone leven.
Eindeloos bewustzijn
Van Lommel schreef later het boek Eindeloos bewustzijn , waarin hij zijn onderzoek en zijn conclusies uitlegt voor een breed publiek. Hij stelt daarin dat bewustzijn niet alleen in de hersenen zit, en tijdelijk los van het functionerende brein kan bestaan. Hij was ook betrokken bij de oprichting van de Stichting Merkawah, de Nederlandse vereniging die informatie en steun biedt aan mensen met een bijna-doodervaring.
Zijn conclusies zijn niet onomstreden. Andere wetenschappers vinden dat de gegevens die uitleg niet afdwingen en dat er ook verklaringen binnen de werking van de hersenen mogelijk zijn. Over het onderzoek zelf, zorgvuldig opgezet en in een gerenommeerd tijdschrift gepubliceerd, is veel waardering.
Hoe vaak komt een bijna-doodervaring voor?
Hoe vaak een bijna-doodervaring voorkomt, verschilt per onderzoek: volgens het onderzoek van Van Lommel in The Lancet had ongeveer 18 procent van de overlevenden van een hartstilstand er een, en in de internationale AWARE-studie beschreef 9 procent van de geïnterviewde overlevenden een ervaring die past bij een bijna-doodervaring.
Na het Nederlandse onderzoek volgden andere grote studies. Een bekende is de AWARE-studie, een internationaal onderzoek onder leiding van de arts Sam Parnia, in ziekenhuizen in onder meer Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. Volgens de AWARE-studie beschreef 39 procent van de ondervraagde overlevenden een vorm van bewustzijn tijdens de hartstilstand, zonder heldere herinnering aan wat er gebeurde. Volgens dezelfde studie had 9 procent van de ondervraagden een ervaring die voldeed aan de kenmerken van een bijna-doodervaring, en had 2 procent een volledig bewuste waarneming met herinneringen aan wat zij zagen en hoorden.
Bij één patiënt konden de onderzoekers controleren wat hij zich herinnerde. Volgens de AWARE-onderzoekers beschreef hij gebeurtenissen in de reanimatiekamer die overeenkwamen met wat er werkelijk gebeurde, op een moment dat de hersenen normaal gesproken al niet meer functioneren. Parnia noemde dat opmerkelijk. Sceptici wijzen erop dat het om één geval gaat en dat de herinnering ook kan zijn ontstaan op een moment dat het brein weer werkte.
Dat de cijfers uiteenlopen, komt onder meer doordat onderzoekers verschillende vragen stellen en verschillende groepen volgen. Ook vergeten veel mensen hun ervaring, mogelijk door medicijnen of hersenschade na de hartstilstand. Het werkelijke aantal ligt daarom mogelijk hoger dan wat onderzoek laat zien.
Hoe verklaren wetenschappers een bijna-doodervaring?
Er is geen verklaring waar alle wetenschappers het over eens zijn: sommigen zoeken het in processen in het stervende brein, zoals zuurstoftekort, stresshormonen of een golf van hersenactiviteit, anderen vinden dat de helderheid van de ervaringen wijst op een bewustzijn dat niet volledig afhangt van de hersenen.
Verklaringen vanuit het brein
- Zuurstoftekort en koolzuur: een tekort aan zuurstof kan leiden tot tunnelzicht en lichtflitsen, zoals bij piloten die flauwvallen door grote versnellingskrachten.
- Lichaamseigen stoffen: in nood maakt het lichaam endorfines en andere stoffen aan die pijn dempen en een gevoel van vrede kunnen geven.
- Droomslaap die binnendringt: sommige onderzoekers wijzen op een overgang tussen waken en dromen, waarbij droombeelden het bewustzijn binnenkomen.
- De slaapkwab: prikkeling van bepaalde hersengebieden kan het gevoel geven buiten het lichaam te zijn.
- Een laatste golf van activiteit: onderzoekers van de University of Michigan zagen bij stervende patiënten aan de beademing een plotselinge golf van zogeheten gammagolven, die met bewustzijn in verband worden gebracht; volgens die onderzoekers gebeurde dat bij twee van de vier onderzochte patiënten.
Waarom niet iedereen overtuigd is
Tegenover die verklaringen staan vragen die nog niet beantwoord zijn. Zuurstoftekort geeft meestal verwarring en vage herinneringen, terwijl een bijna-doodervaring juist helder en goed onthouden is. Ook beschrijven sommige mensen dingen die zij tijdens de reanimatie gezien zouden hebben en die later bleken te kloppen. En de ervaringen lijken wereldwijd opvallend op elkaar, bij kinderen, gelovigen en ongelovigen.
Onderzoekers als Van Lommel zien daarin een aanwijzing dat bewustzijn breder is dan de hersenen. Anderen houden het erop dat we het stervende brein nog onvoldoende begrijpen. Het debat is nog lang niet beslist. Een vergelijkbare spanning tussen meten en geloven zit in het verhaal van de 21 gram van de ziel.
Wat betekent een bijna-doodervaring voor wie haar meemaakt?
Voor veel mensen is een bijna-doodervaring een keerpunt: zij zijn daarna minder bang voor de dood, vinden liefde en verbondenheid belangrijker dan bezit, en ervaren het leven als waardevoller; tegelijk kan het moeilijk zijn om de ervaring te delen en een plek te geven.
Wie een bijna-doodervaring heeft gehad, vertelt vaak dat het leven daarna anders is. De angst voor de dood is kleiner of helemaal verdwenen. Relaties, aandacht en zorg voor anderen worden belangrijker. Sommigen veranderen van werk of van levensstijl. Veel mensen zeggen dat zij nu zeker weten dat de dood niet het einde is, ook als zij daar vroeger niet in geloofden.
Maar de ervaring kan ook eenzaam maken. Niet iedereen gelooft het verhaal, en sommige mensen worden weggezet als verward of overdreven. Zeker als de ervaring beangstigend was, kan dat lang blijven knagen. Daarom is het belangrijk dat er ruimte is om erover te praten, met naasten, met een arts of met lotgenoten. In Nederland biedt de Stichting Merkawah daar informatie en contact voor.
Voor nabestaanden kan een bijna-doodervaring van een ander troost bieden. Als een vader na een reanimatie vertelde dat hij niet bang meer was, kan die gedachte later, bij zijn overlijden, helpen. Wat er volgens de verschillende geloven en levensbeschouwingen na de dood gebeurt, staat bij wat er na de dood met je ziel gebeurt.
Hoe kijken geloof en levensbeschouwing naar bijna-doodervaringen?
Gelovigen zien een bijna-doodervaring vaak als een glimp van het hiernamaals of een bevestiging dat de ziel voortleeft, terwijl humanisten en sceptici er een indrukwekkende ervaring van het brein in zien; beide manieren van kijken komen serieus voor.
Veel christenen herkennen in het licht en de ontmoetingen met dierbaren een voorproef van de hemel. In de islam bestaat het idee dat de ziel bij het sterven engelen ziet. Boeddhisten in de Tibetaanse traditie zien overeenkomsten met de bardo, de tussentoestand tussen dood en wedergeboorte. In het hindoeïsme zijn verhalen bekend van mensen die door boodschappers werden opgehaald en weer werden teruggestuurd, omdat hun tijd nog niet was gekomen.
Humanisten en mensen die niet religieus zijn, kunnen een bijna-doodervaring heel serieus nemen zonder er een hiernamaals in te zien. Voor hen laat het vooral zien hoe bijzonder het menselijk bewustzijn is, ook op het moment dat het lichaam het opgeeft. Daarnaast zijn er mensen die zelf een bijna-doodervaring hadden en zich bij geen enkel geloof thuis voelen, maar wel overtuigd zijn dat er “meer” is.
Er bestaat dus geen vaste uitleg. Wat iemand meemaakte, is voor hem of haar echt. Hoe die ervaring wordt uitgelegd, mag ieder voor zich bepalen.
Wat kunt u doen als een naaste over zo’n ervaring vertelt?
Als een naaste over een bijna-doodervaring of een bijzondere ervaring aan het sterfbed vertelt, helpt het vooral om rustig te luisteren, niet te oordelen en de ervaring niet weg te redeneren; voor de ander is zij echt en vaak heel waardevol.
Bijzondere ervaringen komen niet alleen voor na een hartstilstand. Ook stervenden vertellen in hun laatste dagen soms dat zij overleden familieleden zien of dat zij “op reis gaan”. Verpleegkundigen in hospices en ziekenhuizen kennen die verhalen goed. Ze worden ook wel sterfbedvisioenen genoemd en geven stervenden vaak rust. Meer over wat u in die fase kunt zien, staat bij de tekenen van de stervensfase.
- Luister zonder te oordelen: vraag door, laat de ander vertellen in eigen woorden.
- Redeneer het niet weg: “dat kwam door de medicijnen” kan voor de ander voelen alsof hij niet serieus wordt genomen.
- Deel het met zorgverleners: zij kunnen de ervaring een plek geven en eventueel steun bieden.
- Neem de tijd na een reanimatie: wat naasten kunnen doen rond een reanimatie, leest u bij overlijden, reanimeren en de rol van nabestaanden.
Wilt u weten wat het verschil is tussen klinisch dood zijn, hersendood en de dood die een arts vaststelt? Dat leest u bij klinisch dood, hersendood en natuurlijke dood. Het verschil tussen een hartstilstand en een hartinfarct staat bij hartstilstand of hartinfarct. En overlijdt er iemand in uw omgeving, kijk dan eerst wat te doen is bij een overlijden. Belt u ons, dan wordt u automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner, dat uw vragen beantwoordt en, als u dat wilt, de uitvaart in gang zet bij een uitvaartverzorger bij u in de buurt.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over bijna-doodervaringen, kort en zonder oordeel beantwoord.
Een bijna-doodervaring is een intense, heldere ervaring die mensen beschrijven nadat zij dicht bij de dood waren, bijvoorbeeld tijdens een hartstilstand of een ernstig ongeluk. Vaak gaat het om een gevoel van vrede, het eigen lichaam van buitenaf zien, een tunnel of licht en ontmoetingen met overleden dierbaren. De herinnering blijft meestal opvallend helder.
Mensen beschrijven vaak een diep gevoel van vrede, het zweven boven het eigen lichaam, een tunnel of duisternis, een helder en warm licht, overleden familieleden, een terugblik op het eigen leven en een grens waarna zij terug moesten. Niet iedereen maakt al die elementen mee, en een klein deel beschrijft juist angst of leegte.
Dat verschilt per onderzoek. Volgens het onderzoek van cardioloog Pim van Lommel in The Lancet had ongeveer 18 procent van de overlevenden van een hartstilstand een bijna-doodervaring. In de internationale AWARE-studie beschreef 9 procent van de geïnterviewde overlevenden zo’n ervaring. Omdat veel mensen hun ervaring vergeten, ligt het werkelijke aantal mogelijk hoger.
Pim van Lommel is een Nederlandse cardioloog die in het Rijnstate Ziekenhuis in Arnhem werkte. Hij leidde een groot onderzoek naar bijna-doodervaringen bij patiënten die een hartstilstand overleefden, gepubliceerd in The Lancet. Later schreef hij het boek Eindeloos bewustzijn, waarin hij stelt dat bewustzijn niet alleen in de hersenen zit.
Volgens zijn onderzoek in The Lancet vertelden 62 van de 344 gevolgde patiënten na een hartstilstand over een bijna-doodervaring. Die ervaring hing volgens de onderzoekers niet samen met medicijnen, de duur van de hartstilstand of zuurstoftekort. Wie zo’n ervaring had, bleek jaren later vaak minder bang voor de dood en meer betrokken bij anderen.
Er is geen verklaring waar iedereen het over eens is. Genoemde oorzaken in het brein zijn zuurstoftekort, lichaamseigen stoffen als endorfines, droombeelden die het bewustzijn binnendringen en een laatste golf van hersenactiviteit. Andere onderzoekers vinden dat de helderheid en de juiste waarnemingen wijzen op een bewustzijn dat niet volledig van de hersenen afhangt.
Voor veel mensen die een bijna-doodervaring hadden, voelt het als een zekerheid dat de dood niet het einde is. Wetenschappelijk is het geen sluitend bewijs, maar ook niet weerlegd. Gelovigen zien er vaak een glimp van het hiernamaals in, sceptici een bijzondere werking van het stervende brein. Die vraag blijft open.
Vaak wel. Veel mensen zijn daarna minder bang voor de dood, vinden liefde en aandacht belangrijker dan bezit en ervaren het leven als waardevoller. Tegelijk kan het moeilijk zijn om de ervaring te delen, vooral als anderen het niet geloven. Praten met naasten, een arts of lotgenoten helpt om de ervaring een plek te geven.
In Nederland biedt de Stichting Merkawah informatie en contact met lotgenoten voor mensen die een bijna-doodervaring hebben gehad. Ook de huisarts, een psycholoog of een geestelijk verzorger kan helpen, zeker als de ervaring beangstigend was of blijft knagen. Het belangrijkste is dat u er niet alleen mee rondloopt en dat u gehoord wordt.
Een bijna-doodervaring beschrijven mensen achteraf, nadat zij dicht bij de dood waren en terugkwamen, bijvoorbeeld na een reanimatie. Een sterfbedvisioen ervaren stervenden in hun laatste dagen of uren, zoals het zien van overleden familieleden. Beide ervaringen geven vaak rust en verdienen een luisterend oor, zonder ze weg te redeneren.
Bronnen
De gegevens over onderzoek en ervaringen zijn nagelopen in wetenschappelijke publicaties en betrouwbare berichtgeving; hieronder staan de geraadpleegde bronnen.
- Pim van Lommel e.a., onderzoek in The Lancet
- Pim van Lommel, Eindeloos bewustzijn
- AWARE-studie (Sam Parnia e.a.), tijdschrift Resuscitation
- University of Southampton
- University of Michigan (Jimo Borjigin e.a.)
- Bruce Greyson, University of Virginia
- Raymond Moody, Life After Life
- Stichting Merkawah
- Scientias
Meer weetjes over afscheid en de dood
Deze uitleg hoort bij een reeks over gebruiken, geloof en vragen rond de dood; hieronder vindt u de andere delen.
- Wat is een absoute? Betekenis in de uitvaartmis
- Hoe lang duurt een uitvaartdienst in de kerk?
- Wat gebeurt er na de dood met je ziel? Zeven visies
- 21 gram ziel: het verhaal, de kritiek en het geloof
- Klinisch dood, hersendood en natuurlijke dood
- Vlag halfstok bij overlijden: regels en rouwvlaggen
- Waarom loopt iemand voor de rouwauto uit?
- Baarkleed op de kist en kist open of dicht
- Waarom zwart dragen op een uitvaart? Rouwkleding
- Oversterfte in Nederland: uitleg, meting en oorzaken
- Zand op de kist gooien: betekenis en gebruiken
- Oude rouwgebruiken: spiegels, klok en gordijnen
- Voeten vooruit gedragen: waarom de kist zo gaat
- Waarom liggen graven naar het oosten gericht?
- Steentjes, munten en bloemen op een graf: betekenis
- Vinger in het stopcontact: is stroom dodelijk?
- Kun je onsterfelijk worden? Wat de wetenschap zegt
- Schijndood: hoe vaak komt het echt voor?
Neemt u afscheid van een dierbare?
RouwUitvaart.nl is een landelijk informatie- en verwijsplatform. De uitvaart zelf wordt verzorgd door een uitvaartverzorger bij u in de buurt, via onze vaste uitvaartpartner. Belt u ons, dan wordt u automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner, dat uw vragen beantwoordt en, als u dat wilt, de uitvaart in gang zet. Het team spreekt Nederlands en Engels.
Wat er aan de grens van het leven precies gebeurt, weten we niet zeker. Wel weten we dat veel mensen die er dichtbij kwamen, terugkeerden met minder angst en meer liefde. Misschien is dat de mooiste les die zij ons meegeven.
Team RouwUitvaart.nl
