Oversterfte is het verschil tussen het aantal mensen dat in een bepaalde periode werkelijk overlijdt en het aantal dat op basis van eerdere jaren werd verwacht. In Nederland houden het CBS en het RIVM dit elke week bij, met cijfers die gemeenten aan het CBS doorgeven. Liggen de sterfgevallen duidelijk boven de verwachting, dan spreken zij van oversterfte. Als oorzaken worden vooral griepepidemieën, hittegolven, koudegolven en de coronapandemie genoemd; de weekcijfers zelf zeggen niets over de doodsoorzaak.
Ook gezocht als: oversterfte Nederland, wat is oversterfte, oversterfte betekenis, oversterfte CBS, oversterfte RIVM, sterftecijfers per week, meer sterfgevallen dan verwacht, verwachte sterfte, extra sterfte, sterftemonitor, ondersterfte.
Welk nummer belt u? 085-0048099, dag en nacht. U wordt automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner. Een crematie grotendeels zelf regelen kan vanaf circa €800; losse onderdelen zoals ophalen, koeling of de kist verzorgt het team ook. Alles laten regelen kan met vaste samenstellingen zonder apart basistarief: een crematie vanaf €1.750, een begrafenis vanaf €3.900 inclusief een algemeen graf voor tien jaar.
- Het begrip: oversterfte is het aantal sterfgevallen boven het verwachte aantal in dezelfde periode.
- De meting: het CBS verzamelt de sterfgevallen per week; het CBS en het RIVM berekenen elk op hun eigen manier wat "verwacht" is.
- De oorzaken: vaak samenvallend met griep, hitte, kou of corona; de weekcijfers bevatten zelf geen doodsoorzaak.
- Voor nabestaanden: achter elk cijfer staat een mens, en in drukke weken kan het plannen van een afscheid wat meer geduld vragen.
Soms staat het in het nieuws: "deze week overleden er meer mensen dan verwacht". Dat klinkt onrustig, en voor wie net iemand heeft verloren kan zo'n bericht extra binnenkomen. Wat betekent oversterfte eigenlijk, wie rekent het uit en hoe weet je wat "normaal" is?
In dit artikel legt RouwUitvaart.nl stap voor stap uit hoe oversterfte in Nederland wordt gemeten, waarom de cijfers van verschillende instanties niet altijd gelijk zijn en welke oorzaken worden genoemd. We houden het bij wat het CBS en het RIVM zelf beschrijven. Cijfers staan steeds met de bron erbij.
Wat is oversterfte?
Oversterfte betekent dat er in een bepaalde week, maand of periode duidelijk meer mensen overlijden dan je op basis van voorgaande jaren zou verwachten; het is dus altijd een vergelijking tussen het werkelijke en het verwachte aantal sterfgevallen.
Elke dag overlijden er in Nederland mensen. Volgens het CBS gaat het om ruim 170.000 sterfgevallen per jaar. Dat aantal is niet elke week hetzelfde: in de winter overlijden gewoonlijk meer mensen dan in de zomer, en in de ene winter meer dan in de andere. Om te zien of een week echt uitzonderlijk is, heb je daarom een vergelijkingspunt nodig.
Dat vergelijkingspunt heet de verwachte sterfte: een schatting van hoeveel mensen er in die week zouden overlijden als alles verliep zoals in eerdere, gewone jaren. Het verschil tussen het werkelijke aantal en die schatting is de oversterfte. Overlijden er juist minder mensen dan verwacht, dan heet dat ondersterfte.
Belangrijk om te weten: oversterfte zegt iets over aantallen, niet over individuele mensen. Een cijfer als "500 meer dan verwacht" betekent niet dat precies die 500 mensen door één bepaalde oorzaak zijn overleden. Het is een signaal dat er iets bijzonders aan de hand is, waarna onderzoekers verder kijken naar wat dat kan zijn.
Oversterfte in gewone woorden
Je kunt het vergelijken met het weer. Iedereen weet ongeveer hoe warm het in juli hoort te zijn. Is het een week lang veel warmer dan normaal, dan valt dat op. Zo werkt het ook met sterfte: niet het aantal op zich is het nieuws, maar de afwijking van wat gebruikelijk is voor die tijd van het jaar.
Hoe bepaal je hoeveel sterfgevallen normaal zijn?
Hoeveel sterfgevallen "normaal" zijn, wordt geschat op basis van de sterfte in eerdere jaren, rekening houdend met het seizoen en met het feit dat de bevolking groeit en ouder wordt; die schatting heet de verwachte sterfte.
Het rekenen aan verwachte sterfte is lastiger dan het lijkt. Je kunt niet zomaar het gemiddelde van een paar eerdere jaren nemen. De Nederlandse bevolking verandert namelijk voortdurend: er komen mensen bij, er vertrekken mensen en de groep ouderen wordt steeds groter. Volgens het CBS houdt de berekening van de verwachte sterfte daarom rekening met de groei en de vergrijzing van de bevolking.
Daarnaast speelt het seizoen een grote rol. In de wintermaanden overlijden meer mensen, onder meer doordat luchtweginfecties zoals griep dan vaker voorkomen. In de zomer ligt de sterfte meestal lager, behalve in periodes met grote hitte. Een goede schatting volgt dus het patroon van het jaar, week voor week.
Ten slotte moet je bepalen welke eerdere jaren je als "normaal" beschouwt. Jaren met een zware griepgolf of een pandemie trekken het gemiddelde omhoog. Neem je die zonder meer mee, dan lijkt een volgende zware periode minder uitzonderlijk dan hij is. Daarom halen rekenmodellen de uitschieters er meestal eerst uit, elk op hun eigen manier.
Marges rond de verwachting
Ook in gewone jaren schommelt de sterfte van week tot week. Daarom werken het CBS en het RIVM met een bandbreedte rond de verwachte sterfte. Pas als het werkelijke aantal duidelijk boven die band uitkomt, spreken zij van oversterfte. Een kleine uitschieter binnen de band geldt als gewone schommeling.
Hoe meten het CBS en het RIVM oversterfte?
Het CBS verzamelt elke week het aantal overledenen dat gemeenten doorgeven en berekent een verwachte sterfte op basis van zijn bevolkingsprognoses; het RIVM gebruikt dezelfde weekcijfers en vergelijkt ze met een eigen rekenmodel op basis van de vijf voorgaande jaren.
Bij elk overlijden in Nederland doet iemand aangifte bij de gemeente, meestal de uitvaartverzorger. De gemeente geeft het overlijden door, en het CBS telt alle sterfgevallen per week. Hoe die aangifte werkt, leest u bij overlijden melden bij de gemeente.
De aanpak van het CBS
Het CBS bepaalt de verwachte sterfte in twee stappen. Eerst wordt het verwachte aantal overledenen voor het hele jaar vastgesteld, op basis van de bevolkingsprognose die het CBS zelf maakt. Daarna wordt dat jaartotaal over de weken verdeeld, volgens het gebruikelijke seizoenspatroon. De marges rond de verwachting zijn volgens het CBS gebaseerd op de spreiding van de weekcijfers in eerdere jaren.
De aanpak van het RIVM
Het RIVM gebruikt de weekcijfers van het CBS in zijn sterftemonitor. Het instituut kijkt naar de vijf voorgaande jaren en laat daarbij eerst de pieken weg: volgens het RIVM gaat het om de hoogste 25 procent van de weekcijfers, en daarnaast om de hoogste 20 procent van de weken in juli en augustus, zodat hittegolven de verwachting niet opdrijven. Met de overgebleven weken berekent het RIVM een lijn die het seizoenspatroon en de trend volgt.
Rond die lijn ligt een band van twee standaardafwijkingen. Volgens het RIVM valt ongeveer 95 procent van de gewone weekcijfers binnen die band. Komt een week erboven uit, dan telt het RIVM dat als oversterfte. Ter vergelijking: volgens het RIVM overleden er in de vijf voorgaande jaren gemiddeld ruim 3.200 mensen per week, al is dat gemiddelde niet hetzelfde als de verwachte sterfte.
Waarom de laatste weken nog een schatting zijn
Gemeenten geven sterfgevallen met enige vertraging door. Volgens het RIVM kan dat enkele weken duren, en daarom schat het RIVM de totale sterfte tot vier weken terug. De meest recente cijfers worden later dus vaak nog bijgesteld. Wie een nieuwsbericht leest over "de sterfte van vorige week", kijkt daardoor naar een voorlopig cijfer.
Waarom geven het CBS en het RIVM soms verschillende cijfers?
Het CBS en het RIVM komen soms op een ander aantal extra sterfgevallen uit omdat zij de verwachte sterfte op een andere manier berekenen; de weekcijfers waarmee zij werken zijn dezelfde, maar de vergelijkingslijn verschilt.
Het CBS gaat uit van een prognose: hoeveel mensen er naar verwachting in een jaar overlijden, gegeven de leeftijdsopbouw van de bevolking. Het RIVM gaat uit van een statistisch model op basis van de recente jaren, zonder de pieken. Beide aanpakken zijn verdedigbaar, maar ze geven niet precies dezelfde uitkomst. Vooral in de jaren na een pandemie, als er veel uitschieters in de vergelijkingsjaren zitten, kunnen de verschillen oplopen.
Het RIVM benadrukt dat zijn sterftemonitor vooral bedoeld is om een plotselinge stijging snel te signaleren, bijvoorbeeld tijdens een griepgolf of een hittegolf. Het CBS kijkt daarnaast naar de langere lijn en publiceert later ook cijfers over doodsoorzaken. Over de vraag welke referentiejaren je moet gebruiken, is ook in de politiek en onder wetenschappers gesproken. Dat is geen teken dat een van beide fout rekent: het laat zien dat "verwacht" altijd een keuze in de berekening bevat.
Hoe lees je een bericht over oversterfte?
- Kijk naar de bron: gaat het om cijfers van het CBS, het RIVM of een andere partij?
- Kijk naar de periode: één week, een seizoen of een heel jaar geven een ander beeld.
- Let op voorlopige cijfers: de laatste weken worden vaak nog bijgesteld.
- Onderscheid aantal en oorzaak: oversterfte is een telling; de oorzaak moet apart worden onderzocht.
Welke oorzaken van oversterfte worden genoemd?
Volgens het RIVM valt oversterfte vaak samen met bijzondere omstandigheden, vooral een griepepidemie, een hittegolf of koudegolf en de coronapandemie; omdat de weekcijfers geen doodsoorzaak bevatten, gaat het daarbij om samenhang in de tijd en niet om een vastgestelde oorzaak per persoon.
Griep en andere luchtweginfecties
In bijna elke winter is er een periode waarin griep zich snel verspreidt. Kwetsbare mensen, vooral ouderen en mensen met een chronische ziekte, kunnen daardoor ernstig ziek worden of overlijden. Volgens het RIVM liep de oversterfte tijdens een griepepidemie in de seizoenen die het in zijn terugblikken beschrijft uiteen van ruim 2.000 tot bijna 5.600 extra sterfgevallen. De oversterfte was volgens het RIVM het hoogst bij mensen van 80 jaar en ouder.
Hitte en kou
Grote hitte is zwaar voor het lichaam, zeker voor ouderen en chronisch zieken. Volgens het RIVM werken de organen bij ouderen minder goed mee, voelen zij minder dorst en zweten zij minder, en verergert hitte hart-, vaat- en longaandoeningen. Na een korte hittegolf met code rood eind juni telde het RIVM in twee weken ruim 900 extra sterfgevallen. Het RIVM wijst op een na-ijleffect: ook in de week na een hitteperiode kunnen mensen nog overlijden aan de gevolgen. Strenge kou kan op een vergelijkbare manier extra sterfte geven.
Het Nationaal Hitteplan vraagt zorginstellingen, mantelzorgers en familie om bij warm weer extra te letten op ouderen, chronisch zieken, mensen met overgewicht en jonge kinderen. Volgens het RIVM is de kans om op een heel warme dag te overlijden sinds de invoering van het hitteplan afgenomen, wat het instituut mede aan dat plan toeschrijft.
Corona en de periode daarna
Tijdens de coronapandemie was de oversterfte in Nederland groot. Volgens het CBS en het RIVM was het grootste deel van die oversterfte te verklaren door overlijden aan covid-19. Ook daarna bleef de sterfte een tijd hoger dan verwacht. ZonMw liet onafhankelijke onderzoeksteams kijken naar mogelijke verklaringen, zoals niet als zodanig herkende covid-sterfte, late gevolgen van een eerdere besmetting, overbelaste zorg en uitgestelde behandelingen. In onderzoek van het CBS en het RIVM werd geen hogere sterfte gevonden kort na vaccinatie. Over dit onderwerp lopen de meningen in de samenleving soms sterk uiteen; wij beschrijven hier wat de onderzoeksinstanties zelf rapporteren.
Doodsoorzaken komen later
Bij elk overlijden vult een arts een verklaring over de doodsoorzaak in. Het CBS verwerkt die later tot de doodsoorzakenstatistiek. Pas dan is te zien waaraan mensen in een periode precies zijn overleden. Meer over de meest voorkomende oorzaken leest u bij de doodsoorzaken in Nederland.
Telt vergrijzing mee als oversterfte?
Nee: vergrijzing zorgt er wel voor dat het totale aantal sterfgevallen in Nederland stijgt, maar die stijging zit al in de verwachte sterfte verwerkt, zodat alleen de sterfte boven die verwachting als oversterfte telt.
Nederland vergrijst. Er zijn steeds meer mensen van 80 jaar en ouder, en in die leeftijdsgroep overlijden nu eenmaal meer mensen. Daardoor kan het totale aantal sterfgevallen jaar na jaar oplopen, terwijl mensen gemiddeld juist langer leven. Dat lijkt tegenstrijdig, maar het klopt allebei: de kans om op een bepaalde leeftijd te overlijden daalt, terwijl de groep ouderen groeit.
Het CBS houdt in de verwachte sterfte rekening met die vergrijzing. Een hoger aantal sterfgevallen door een oudere bevolking is dus geen oversterfte, zolang het past bij wat de prognose voorspelde. Pas als het aantal daar duidelijk bovenuit komt, is er sprake van oversterfte. Wilt u weten hoe oud mensen in Nederland gemiddeld worden, kijk dan bij hoe oud word ik.
Wat is ondersterfte en waarom volgt die soms op een piek?
Ondersterfte betekent dat er in een periode minder mensen overlijden dan verwacht; dat gebeurt soms vlak na een periode met veel sterfte, omdat een deel van de zeer kwetsbare mensen dan al eerder is overleden.
Na een zware griepgolf of hittegolf zie je in de cijfers soms een paar weken met minder sterfgevallen dan verwacht. Een veelgenoemde verklaring is dat een deel van de mensen die in die weken zouden zijn overleden, door de griep of de hitte iets eerder is gestorven. De piek en het dal compenseren elkaar dan deels.
Dat maakt het lastig om van week tot week conclusies te trekken. Daarom kijken onderzoekers bij oversterfte vaak naar langere periodes, zoals een heel griepseizoen of een heel jaar. Dan wordt zichtbaar of er per saldo meer mensen zijn overleden dan verwacht, of dat het vooral om een verschuiving in de tijd ging.
Wat betekent oversterfte voor nabestaanden en de uitvaartwereld?
Voor nabestaanden is oversterfte geen abstract getal: achter elk extra sterfgeval staat een familie die afscheid neemt, en in weken met veel sterfgevallen kan het plannen van een uitvaart, een aula of een crematiemoment wat meer tijd vragen.
In weken met veel sterfgevallen hebben uitvaartverzorgers, crematoria en begraafplaatsen het drukker. Dat kan betekenen dat de gewenste dag of tijd niet direct beschikbaar is. In Nederland vindt de uitvaart volgens de wet niet eerder plaats dan 36 uur na het overlijden en uiterlijk op de zesde werkdag; hoe dat precies zit, leest u bij binnen hoeveel dagen een uitvaart plaatsvindt.
Heeft u net iemand verloren, dan hoeft u zich over landelijke cijfers geen zorgen te maken. Wat telt, is de eerste stap: de arts bellen die het overlijden vaststelt, en daarna rustig nadenken over het afscheid. Een overzicht van alles wat er in de eerste uren en dagen gebeurt, staat bij wat te doen bij overlijden.
Wie meer wil weten over hoeveel uitvaarten er in Nederland zijn en hoe de verdeling tussen begraven en cremeren is, vindt achtergrond bij de uitvaartbranche in cijfers. En wie geïnteresseerd is in andere weetjes rond de dood, kan verder lezen bij uitvaartweetjes en verhalen of het artikel over klinisch dood, hersendood en natuurlijke dood.
Belt u ons, dan wordt u automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner, dat uw vragen beantwoordt en, als u dat wilt, de uitvaart in gang zet bij een uitvaartverzorger bij u in de buurt.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over oversterfte in Nederland, met korte antwoorden op basis van wat het CBS en het RIVM zelf beschrijven.
Oversterfte is het verschil tussen het aantal mensen dat in een bepaalde periode werkelijk overlijdt en het aantal dat werd verwacht op basis van eerdere jaren. In Nederland berekenen het CBS en het RIVM dit per week. Alleen een duidelijke afwijking boven de verwachte sterfte, buiten de gewone schommelingen, telt als oversterfte.
Het CBS verzamelt elke week het aantal overledenen dat gemeenten doorgeven en berekent zelf een verwachte sterfte. Het RIVM gebruikt dezelfde weekcijfers in zijn sterftemonitor en vergelijkt ze met een eigen rekenmodel. Beide instanties publiceren hun bevindingen, en hun uitkomsten kunnen door de verschillende berekening iets van elkaar afwijken.
Het RIVM kijkt naar de vijf voorgaande jaren en laat eerst de pieken weg, zoals de hoogste weken en de heetste zomerweken. Met de overige weken berekent het een lijn die het seizoen en de trend volgt. Volgens het RIVM valt ongeveer 95 procent van de gewone weekcijfers binnen de band rond die lijn.
Het CBS baseert de verwachte sterfte op zijn eigen bevolkingsprognose, waarin groei en vergrijzing zijn verwerkt. Het RIVM gebruikt een statistisch model op basis van recente jaren zonder pieken. De weekcijfers zijn dezelfde, maar de vergelijkingslijn verschilt. Daardoor komen beide instanties soms op een ander aantal extra sterfgevallen uit.
Volgens het RIVM valt oversterfte vaak samen met een griepepidemie, een hittegolf of koudegolf en de coronapandemie. De wekelijkse sterftecijfers bevatten zelf geen doodsoorzaak. Het gaat dus om samenhang in de tijd. Waaraan mensen precies overleden, blijkt pas later uit de doodsoorzakenstatistiek van het CBS.
Ja. Volgens het RIVM is hitte vooral zwaar voor ouderen en chronisch zieken: zij voelen minder dorst, zweten minder en hitte verergert hart-, vaat- en longaandoeningen. Na een korte hittegolf met code rood telde het RIVM in twee weken ruim 900 extra sterfgevallen, ook nog in de week erna.
Nee. Door vergrijzing stijgt het totale aantal sterfgevallen in Nederland, omdat er meer ouderen zijn. Het CBS verwerkt die vergrijzing al in de verwachte sterfte. Alleen sterfgevallen die duidelijk boven die verwachting uitkomen, tellen als oversterfte. Een hoger aantal door een oudere bevolking is dus op zichzelf geen oversterfte.
Ondersterfte betekent dat er in een periode minder mensen overlijden dan verwacht. Dat gebeurt soms in de weken na een griepgolf of hittegolf. Een veelgenoemde verklaring is dat een deel van de zeer kwetsbare mensen in de piek iets eerder is overleden. Daarom kijken onderzoekers vaak naar een heel seizoen of jaar.
Gemeenten geven overlijdens met enige vertraging door aan het CBS. Volgens het RIVM kan dat enkele weken duren, en daarom schat het RIVM de totale sterfte tot vier weken terug. De meest recente weekcijfers worden later vaak nog bijgesteld, zodat een eerste bericht over oversterfte nog kan veranderen.
Bronnen
De uitleg in dit artikel is gebaseerd op de toelichtingen en terugblikken van de instanties die de sterfte in Nederland bijhouden; cijfers staan in de tekst steeds met de bronnaam erbij.
- CBS (Centraal Bureau voor de Statistiek)
- RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu)
- Nationaal Hitteplan
- ZonMw
Meer weetjes over afscheid en de dood
Deze uitleg hoort bij een reeks over gebruiken, geloof en vragen rond de dood; hieronder vindt u de andere delen.
- Wat is een absoute? Betekenis in de uitvaartmis
- Hoe lang duurt een uitvaartdienst in de kerk?
- Wat gebeurt er na de dood met je ziel? Zeven visies
- 21 gram ziel: het verhaal, de kritiek en het geloof
- Bijna-doodervaring: wat mensen zien en wat we weten
- Klinisch dood, hersendood en natuurlijke dood
- Vlag halfstok bij overlijden: regels en rouwvlaggen
- Waarom loopt iemand voor de rouwauto uit?
- Baarkleed op de kist en kist open of dicht
- Waarom zwart dragen op een uitvaart? Rouwkleding
- Zand op de kist gooien: betekenis en gebruiken
- Oude rouwgebruiken: spiegels, klok en gordijnen
- Voeten vooruit gedragen: waarom de kist zo gaat
- Waarom liggen graven naar het oosten gericht?
- Steentjes, munten en bloemen op een graf: betekenis
- Vinger in het stopcontact: is stroom dodelijk?
- Kun je onsterfelijk worden? Wat de wetenschap zegt
- Schijndood: hoe vaak komt het echt voor?
Overlijdt er iemand in uw eigen omgeving?
RouwUitvaart.nl is een landelijk informatie- en verwijsplatform. De uitvaart zelf wordt verzorgd door een uitvaartverzorger bij u in de buurt, via onze vaste uitvaartpartner. Belt u ons, dan wordt u automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner, dat uw vragen beantwoordt en, als u dat wilt, de uitvaart in gang zet. Het team spreekt Nederlands en Engels.
Cijfers over sterfte gaan over grote aantallen, maar elk verlies is persoonlijk. Leest u dit omdat u zelf iemand mist, neem dan de tijd die u nodig heeft. Een getal in het nieuws verandert niets aan wat die ene persoon voor u betekende.
Team RouwUitvaart.nl
