Een overledene wordt niet vanzelf besmettelijk: een risico bestaat vooral als iemand bij leven al een besmettelijke ziekte had, zoals hepatitis, tbc of MRSA. Volgens de Britse arbeidsinspectie HSE kan een overledene met hepatitis B, hepatitis C of hiv gewoon worden opgebaard en bekeken. Aanraken kan in de regel, als u daarna uw handen goed wast. Alleen bij een paar zeldzame ziekten, zoals ebola of schurft crustosa, blijft de kist dicht. Twijfelt u, vraag het dan de behandelend arts of de GGD, en vertel de uitvaartverzorger van een besmettelijke ziekte, zodat die de maatregelen daarop kan afstemmen. Belt u met vragen of om een uitvaart te regelen, dan wordt u automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner, dat uw vragen beantwoordt en, als u dat wilt, de uitvaart in gang zet bij een uitvaartverzorger bij u in de buurt.
Ook gezocht als: is een overledene besmettelijk, besmettingsgevaar na overlijden, mrsa besmettelijk na overlijden, hepatitis na overlijden, tbc en een overledene, hiv na overlijden, kan je ziek worden van een overledene, lijkengif, infectieziekte en opbaren.
Moet u een uitvaart regelen? Bel 085-0048099, dag en nacht: u wordt automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner. Vaste samenstellingen zonder apart basistarief: crematie vanaf €1.750, begrafenis vanaf €3.900 inclusief algemeen graf. Een crematie zelf regelen kan vanaf circa €800; losse diensten, zoals een complete opbaring, kunnen er altijd bij.
- Wanneer een risico: vooral als iemand bij leven al een besmettelijke ziekte had, zoals hepatitis, tbc of MRSA.
- Aanraken: kan in de regel; was daarna uw handen goed.
- Opbaren: bij hepatitis B, hepatitis C en hiv kan dat gewoon, volgens de Britse arbeidsinspectie HSE.
- Uitzonderingen: bij ebola en schurft crustosa blijft de kist dicht.
- Bij twijfel: vraag het de behandelend arts of de GGD, en vertel de uitvaartverzorger van een besmettelijke ziekte.
Waarom een overledene besmettelijk kan zijn
Een overledene wordt niet vanzelf besmettelijk; het gaat om ziekteverwekkers die iemand bij leven al bij zich droeg en die na de dood nog een tijd in bloed, lichaamsvocht of de longen kunnen zitten.
Na een overlijden stopt het lichaam met werken, maar bacteriën en virussen verdwijnen niet op hetzelfde moment. Had iemand bij leven een besmettelijke ziekte, dan kan die nog een tijd overdraagbaar zijn. Hoe lang en op welke manier, verschilt per ziekte: sommige gaan via bloed, andere via de lucht en weer andere via handen en oppervlakken. Daarom bestaat er geen antwoord dat voor iedereen hetzelfde is.
Wat wel bijna altijd geldt: gewoon afscheid nemen kan. Volgens de Britse arbeidsinspectie Health and Safety Executive (HSE) draagt wie een overledene verzorgt altijd handschoenen, en zijn wegwerphandschoenen en een plastic schort bij de meeste gewone handelingen genoeg. Familie die de overledene heeft aangeraakt, hoort volgens dezelfde richtlijn de handen goed te wassen. Dat is geen teken van angst, maar gewone hygiëne.
De Nederlandse uitvaartbranche werkt volgens het RIVM met een eigen arbocatalogus, met onder meer afspraken over vaccinatie, bescherming en schoonmaak. Voor u als familie komt het neer op een eenvoudige regel: was uw handen na het aanraken, en vraag het de uitvaartverzorger als u twijfelt.
Welke ziektes na overlijden nog besmettelijk zijn
Hepatitis B en C en hiv gaan via bloed, tbc via de lucht en MRSA via handen en oppervlakken; voor elk van die ziektes bestaan duidelijke maatregelen, en opbaren blijft bijna altijd mogelijk.
- Hepatitis B: gaat via bloed. Volgens de LCI-richtlijn Hepatitis B van het RIVM kan het virus 7 dagen buiten het lichaam op oppervlakken overleven, korter in opgedroogd bloed en langer als het vochtig blijft. Uitvaartmedewerkers die met bloed of weefsel in aanraking kunnen komen, horen volgens het RIVM bij de beroepsgroepen met een verhoogde kans op besmetting; hun werkgever biedt hun een hepatitis B-vaccinatie aan.
- Hepatitis C: gaat ook via bloed. Volgens de LCI-richtlijn Hepatitis C van het RIVM is bloed besmettelijk zolang het virus erin aantoonbaar is. Buiten het lichaam houdt het RIVM bij hepatitis B en C rekening met minimaal een week in opgedroogde vorm.
- Hepatitis A: gaat via contact en de mond, en is volgens de LCI-richtlijn Hepatitis A van het RIVM buiten het lichaam zeer stabiel. Opbaren en bekijken kan volgens de HSE; handen wassen na aanraken is hier extra belangrijk.
- Hiv: gaat via bloed. Het risico is na overlijden klein en neemt snel af: volgens de LCI-richtlijn Prikaccidenten van het RIVM lijkt het infectierisico al na enkele uren buiten het lichaam laag. Helemaal nul is het niet direct, zie hieronder.
- Tuberculose (tbc): gaat volgens de LCI-richtlijn Tuberculose van het RIVM via de lucht. Bij open longtbc kan opbaren en bekijken volgens de HSE, met een doek of mondkapje over de mond van de overledene bij het verplaatsen.
- MRSA: is volgens de LCI-richtlijn Staphylococcus aureus van het RIVM een stafylokok die ongevoelig is voor bijna alle bètalactamantibiotica, de groep waartoe penicilline hoort. Een aparte richtlijn voor overledenen met MRSA is er niet; volgens dezelfde richtlijn is direct contact via de handen de belangrijkste besmettingsweg. Handschoenen bij de verzorging en handen wassen na aanraken zijn dan de belangrijkste maatregelen.
Ook bij andere ziekten blijft afscheid nemen meestal mogelijk. Bij meningokokken kan bekijken volgens de HSE gewoon. Bij de ziekte van Creutzfeldt-Jakob is er volgens de LCI-richtlijn van het RIVM geen besmettingsrisico bij opbaren, begraven of cremeren; alleen balsemen moet dan worden vermeden. In de coronatijd volstonden volgens het RIVM de gewone hygiënemaatregelen van de uitvaartbranche.
Hoe lang blijft iemand besmettelijk na overlijden?
Dat verschilt per ziekte: bij hiv lijkt het risico volgens het RIVM al na enkele uren buiten het lichaam laag, terwijl het RIVM bij hepatitis B en C rekening houdt met minimaal een week.
Een vaste termijn waarna een overledene voor iedereen veilig is, bestaat niet. Het hangt af van de ziekteverwekker en van de vraag of die in bloed, lichaamsvocht of de lucht zit. Virussen die via bloed gaan, zoals hepatitis B en C, kunnen buiten het lichaam lang overleven, zeker als het bloed vochtig blijft. Daarom werkt het zorgteam bij elke overledene met handschoenen, ook dagen na het overlijden.
Bij hiv ligt het anders. Het virus overleeft buiten het lichaam maar kort. Toch is het niet meteen weg: in wetenschappelijk onderzoek, gepubliceerd in de Archives of Pathology and Laboratory Medicine, werd besmettelijk hiv nog tot ongeveer een dag na overlijden in bloed aangetoond, en volgens onderzoek in het International Journal of Legal Medicine bij niet gekoelde lichamen tot 36 uur. Het risico loopt via bloed, is klein en neemt snel af. Gewoon aanraken met daarna handen wassen is dan genoeg.
Een voorbeeld uit de richtlijnen laat zien hoe klein het risico meestal is. Het RIVM beschreef in het Infectieziekten Bulletin een prikaccident bij een overledene die drie dagen dood was: dat werd ingeschat als laag risico, met wel een reden voor een hepatitis B-vaccinatie en geen maatregelen voor hepatitis C of hiv.
Wanneer de kist dicht blijft
Bij een paar zeldzame ziekten, zoals ebola en schurft crustosa, gelden strengere regels: geen opbaring thuis, of een gesloten kist die dicht blijft.
Ebola en marburg zijn zeldzame en zeer besmettelijke ziekten. Volgens de LCI-richtlijn Virale hemorragische koorts van het RIVM gaat besmetting ook via direct contact met het lichaam van iemand die eraan is overleden en met zijn lichaamsvloeistoffen. De HSE adviseert dan een dubbele lijkzak, geen verzorging, geen balsemen en geen bekijken. Komt een overledene uit het buitenland, dan reist die volgens het Besluit op de lijkbezorging altijd in een waterdichte kist of een kist volgens de Overeenkomst van Straatsburg; in de praktijk zien we dat zo'n kist bij deze ziekten dicht blijft.
Bij schurft crustosa, een zware vorm van schurft, raadt het RIVM in het Infectieziekten Bulletin aan om niet in de woonruimte op te baren en een gesloten kist te gebruiken die dicht blijft. Zo weinig mogelijk mensen raken de overledene aan, en de uitvaartmedewerkers dragen een schort en handschoenen. De woonruimte blijft bij voorkeur een week dicht en wordt daarna grondig schoongemaakt.
Stelt een arts vast dat een overledene besmet is met een infectieus of giftig agens waardoor een ernstig gevaar voor de volksgezondheid kan ontstaan, dan meldt hij dat onverwijld aan de GGD (art. 21 lid 2 Wet publieke gezondheid). De burgemeester kan dan na advies van de GGD maatregelen nemen om dat gevaar af te wenden (art. 22a Wet op de lijkbezorging), en na een arts te hebben gehoord een andere termijn voor begraven of cremeren stellen (art. 17 Wet op de lijkbezorging). Een gesloten kist schrijft de wet niet in het algemeen voor. Ook met een gesloten kist kunt u afscheid nemen; de uitvaartverzorger bespreekt met u hoe dat kan.
Thuis opbaren bij een besmettelijke ziekte
Bij de meeste infectieziekten kan een opbaring thuis of in het uitvaartcentrum gewoon; de uitvaartverzorger bespreekt welke maatregelen erbij horen.
Volgens de HSE kan een overledene met hepatitis B, hepatitis C of hiv worden opgebaard en bekeken, en is een lijkzak niet nodig tenzij er lekkage is. Bij open tbc beveelt de HSE wel een lijkzak aan. Of de opbaring thuis gebeurt of in het uitvaartcentrum, bespreekt u met de uitvaartverzorger. Wat er bij een opbaring thuis komt kijken, leest u bij thuis opbaren, en de verschillende vormen staan bij opbaren van een overledene.
Ook balsemen is bij een infectie niet zomaar uitgesloten. Volgens de HSE kan thanatopraxie bij hiv en hepatitis met strikte maatregelen tegen prik- en snijwonden. Bij de ziekte van Creutzfeldt-Jakob moet balsemen volgens het RIVM worden vermeden en mag het alleen bij uitzondering door speciaal geschoold personeel. Wat thanatopraxie inhoudt, leest u bij thanatopraxie en balseming.
In de praktijk zien we dat het zorgteam extra let op vocht bij de mond en de neus en op het moment van omdraaien, omdat er dan lucht uit de longen kan komen. Veegt u zelf iets weg, doe dat dan niet met blote handen, maar vraag het zorgteam. Hoe de verzorging van mond, ogen en neus gaat, leest u bij de verzorging van mond, ogen en neus.
Wat is lijkengif?
Lijkengif is een oud woord voor stoffen die bij ontbinding ontstaan; de richtlijnen van het RIVM en de HSE noemen geen algemeen gif, maar alleen maatregelen per ziekte.
Vroeger dacht men dat elk dood lichaam vanzelf giftig werd. Het woord lijkengif slaat op stoffen die ontstaan als een lichaam ontbindt, zoals cadaverine en putrescine. Die stoffen zorgen vooral voor de typische geur. Het idee dat iedere overledene gevaarlijk wordt voor wie hem aanraakt, vindt geen steun in de richtlijnen van het RIVM en de HSE.
De HSE deelt de maatregelen in per infectie: welke ziekteverwekker, langs welke weg, en wat er dan nodig is. Ook bij een overledene zonder besmettelijke ziekte horen handschoenen bij de verzorging en handen wassen na het aanraken, omdat niet altijd bekend is waaraan iemand leed. Is de ontbinding ver gevorderd, dan zien we in de praktijk dat aanraken beter niet meer kan. Of u uw dierbare mag kussen, leest u bij mag je een overledene kussen.
Wat de uitvaartverzorger weet en doet
De uitvaartverzorger kent de doodsoorzaak meestal niet en werkt daarom altijd met dezelfde zorg en hygiëne; weet u zelf van een besmettelijke ziekte, vertel het dan.
De arts geeft de doodsoorzaak apart door aan het CBS, digitaal of op papier in een gesloten envelop. Het zorgteam krijgt die niet te zien. In de praktijk zien we daarom dat het team bij elke overledene met dezelfde zorg werkt, wat de oorzaak ook is. Weet u dat uw dierbare een besmettelijke ziekte had, vertel het de uitvaartverzorger dan gerust. Die kan de verzorging, de opbaring en de adviezen aan u daarop afstemmen.
Voor medische vragen over uw eigen gezondheid is de uitvaartverzorger niet de juiste persoon. Heeft u de overledene verzorgd terwijl die een besmettelijke ziekte had, of maakt u zich zorgen, neem dan contact op met de behandelend arts, uw huisarts of de GGD. Hoe het er in een uitvaartcentrum aan toegaat, leest u bij wat er in een rouwcentrum gebeurt.
Veelgestelde vragen
De vragen die families het vaakst stellen over besmettingsgevaar na een overlijden, met de antwoorden uit de richtlijnen van het RIVM en de Britse arbeidsinspectie.
Niet vanzelf. Een risico bestaat vooral als iemand bij leven al een besmettelijke ziekte had, zoals hepatitis, tbc of MRSA. Volgens de Britse arbeidsinspectie HSE kan een overledene met hepatitis B, hepatitis C of hiv gewoon worden opgebaard en bekeken. Aanraken kan in de regel, als u daarna uw handen goed wast.
Dat verschilt per ziekte. Bij hiv lijkt het risico volgens het RIVM al na enkele uren buiten het lichaam laag, al is het niet meteen nul. Bij hepatitis B en C houdt het RIVM rekening met minimaal een week in opgedroogde vorm. Een vaste termijn waarna iedereen veilig is, bestaat daarom niet.
Vooral ziektes die via bloed, de lucht of contact gaan, zoals hepatitis A, B en C, hiv, tuberculose en MRSA. Bij de meeste kan opbaren gewoon, met handschoenen voor het zorgteam en handen wassen voor de familie. Bij zeldzame ziekten als ebola en schurft crustosa gelden strengere regels en blijft de kist dicht.
Een aparte richtlijn voor overledenen met MRSA is er niet. Volgens de LCI-richtlijn Staphylococcus aureus van het RIVM is direct contact via de handen de belangrijkste besmettingsweg, en kunnen stafylokokken enkele maanden in de omgeving overleven. Handschoenen bij de verzorging en goed handen wassen na het aanraken zijn daarom de belangrijkste maatregelen.
Ja, hepatitis B en C kunnen dat nog zijn, via bloed. Volgens de LCI-richtlijn van het RIVM kan hepatitis B 7 dagen buiten het lichaam overleven. Hepatitis A gaat via contact en de mond. Opbaren en bekijken kan volgens de Britse arbeidsinspectie HSE gewoon; was na het aanraken altijd goed uw handen.
Het risico is klein en neemt snel af, maar is niet meteen nul. Volgens onderzoek in het International Journal of Legal Medicine werd besmettelijk hiv bij niet gekoelde lichamen nog tot 36 uur na overlijden in bloed aangetoond. Het risico loopt via bloed. Gewoon aanraken met daarna handen wassen is genoeg.
Tuberculose gaat volgens het RIVM via de lucht, en bij het verplaatsen van de overledene kan er lucht uit de longen komen. Volgens de Britse arbeidsinspectie HSE kan opbaren en bekijken bij open longtbc gewoon, met een doek of mondkapje over de mond van de overledene bij het verplaatsen en bij voorkeur een lijkzak.
Dat kan alleen als de overledene een besmettelijke ziekte had, en ook dan is het risico met eenvoudige hygiëne meestal klein. Was uw handen na het aanraken en veeg vocht bij mond of neus niet met blote handen weg. Maakt u zich zorgen over uw gezondheid, neem dan contact op met uw huisarts of de GGD.
Lijkengif is een oud woord voor stoffen die ontstaan als een lichaam ontbindt, zoals cadaverine en putrescine. Ze zorgen vooral voor de typische geur. Het idee dat elke overledene vanzelf giftig wordt, vindt geen steun in de richtlijnen van het RIVM en de HSE; die noemen alleen maatregelen per besmettelijke ziekte.
Bij de meeste infectieziekten wel. Volgens de Britse arbeidsinspectie HSE kan een overledene met hepatitis B, hepatitis C of hiv worden opgebaard en bekeken. Bij schurft crustosa raadt het RIVM opbaren in de woonruimte af, en bij ebola gelden nog strengere regels. De uitvaartverzorger bespreekt met u welke maatregelen erbij horen.
Meestal niet. De Wet op de lijkbezorging schrijft geen gesloten kist voor, maar de burgemeester kan na advies van de GGD maatregelen nemen als een besmet lichaam een ernstig gevaar voor de volksgezondheid geeft (art. 22a). Bij schurft crustosa adviseert het RIVM een gesloten kist, bij ebola de Britse arbeidsinspectie HSE. Afscheid nemen kan dan nog steeds.
Meestal niet. De arts geeft de doodsoorzaak apart door aan het CBS, digitaal of op papier in een gesloten envelop, en het zorgteam krijgt die niet te zien. Daarom werkt het team altijd met dezelfde zorg en hygiëne. Weet u zelf van een besmettelijke ziekte, vertel het de uitvaartverzorger dan gerust, zodat die erop kan inspelen.
Bronnen
De feiten in dit artikel komen uit de volgende bronnen.
- RIVM, LCI-richtlijnen Hepatitis A, Hepatitis B, Hepatitis C, Prikaccidenten, Tuberculose, Staphylococcus aureus, Creutzfeldt-Jakob en Virale hemorragische koorts
- RIVM, Infectieziekten Bulletin, artikelen over een besmettingsincident met een overledene en over scabies crustosa bij een overleden patiënt
- RIVM, informatie voor professionals over postmortale zorgverlening in de coronatijd
- Health and Safety Executive (Britse arbeidsinspectie), richtlijn HSG283 over infectierisico's bij het hanteren van overledenen
- Wetenschappelijk onderzoek naar hiv in bloed na overlijden, Archives of Pathology and Laboratory Medicine en International Journal of Legal Medicine
- Wet publieke gezondheid (art. 21), Wet op de lijkbezorging (art. 17 en 22a) en Besluit op de lijkbezorging (art. 12), via wetten.overheid.nl; CBS, informatie over de doodsoorzaakverklaring
- Praktijkervaring uit de overledenenzorg
Vragen over afscheid nemen na een ziekte?
RouwUitvaart.nl is een landelijk informatie- en verwijsplatform. De uitvaart zelf wordt verzorgd door een uitvaartverzorger bij u in de buurt. Belt u 085-0048099, dan wordt u automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner.
Een besmettelijke ziekte maakt het afscheid niet onmogelijk. Met handen wassen, een beetje voorzichtigheid en een uitvaartverzorger die van de ziekte weet, kunt u in de meeste gevallen gewoon dicht bij uw dierbare zijn.
Team RouwUitvaart.nl
