Bij een overlijden thuis werden vroeger in veel Nederlandse huizen meteen vaste rouwgebruiken in acht genomen: de klok werd stilgezet op het moment van sterven, spiegels werden afgedekt of omgedraaid, gordijnen en luiken gingen dicht en soms werd een raam opengezet zodat de ziel kon vertrekken. In sommige streken werden ook de bijen op de hoogte gebracht en luidde de kerkklok. Deze gebruiken markeerden dat de tijd voor het gezin even stilstond, lieten de buurt zien dat er rouw was en kwamen voort uit volksgeloof over de ziel. De meeste zijn in de loop van de twintigste eeuw verdwenen, maar sommige leven in families nog voort.
Ook gezocht als: oude rouwgebruiken, spiegels afdekken bij overlijden, klok stilzetten bij overlijden, gordijnen dicht bij overlijden, raam open na overlijden, bijen vertellen overlijden, doodsklok luiden, rouwgebruiken vroeger, oude begrafenisgebruiken, sterfhuis gebruiken, volksgebruiken rond de dood.
Welk nummer belt u? 085-0048099, dag en nacht. U wordt automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner. Een crematie grotendeels zelf regelen kan vanaf circa €800; losse onderdelen zoals ophalen, koeling of de kist verzorgt het team ook. Alles laten regelen kan met vaste samenstellingen zonder apart basistarief: een crematie vanaf €1.750, een begrafenis vanaf €3.900 inclusief een algemeen graf voor tien jaar.
- Klok en spiegel: de klok bleef staan op het uur van overlijden, spiegels en glimmende voorwerpen gingen onder een doek.
- Huis en buurt: gordijnen en luiken dicht lieten zien dat er een sterfhuis was; op de dag van de begrafenis deden buren soms mee.
- De ziel: een open raam, bedekte spiegels en de bijen vertellen kwamen voort uit oude opvattingen over de ziel.
- Nu: de meeste gebruiken zijn verdwenen, maar een kaars, een open raam of de klok stilzetten doen sommige families nog steeds.
Wie oude familieverhalen hoort, komt ze vaak tegen: oma die meteen de klok stilzette, de spiegel in de gang die onder een laken verdween, de buren die op de dag van de begrafenis hun gordijnen sloten. Voor jongere generaties klinkt dat misschien vreemd, maar voor onze grootouders en overgrootouders hoorde het er gewoon bij.
In dit artikel zet RouwUitvaart.nl de bekendste oude rouwgebruiken op een rij. Per gebruik leest u wat men deed, welke verklaringen er worden gegeven en waar het vandaan komt. We beschrijven de opvattingen zoals ze in volkskunde, religieuze tradities en streekgeschiedenis worden overgeleverd, zonder te oordelen over wat wel of niet waar is.
Waarom had een sterfhuis vroeger zoveel vaste gebruiken?
Een sterfhuis had vroeger veel vaste gebruiken omdat de meeste mensen thuis overleden en daar ook werden opgebaard; het huis werd zo een plek van afscheid, en met herkenbare handelingen liet het gezin aan zichzelf en aan de buurt zien dat er gerouwd werd.
Tot ver in de twintigste eeuw overleden de meeste mensen in hun eigen bed. Volgens de Encyclopedie van Zeeland werden zij daar ook opgebaard, en werden er meteen na het overlijden in het sterfhuis een aantal maatregelen genomen. Er was geen uitvaartcentrum, geen koelcel en vaak ook geen telefoon. De familie, de buren en de kerk deden samen wat er gedaan moest worden.
In zo'n tijd gaven vaste gebruiken houvast. Je hoefde niet na te denken over wat je moest doen: iedereen wist het. De handelingen hadden een praktische kant, zoals het opruimen van voedsel en het koel houden van de kamer, en een symbolische kant: het huis liet zien dat het leven daar even stilstond. Daarnaast speelden oude opvattingen over de ziel mee, die per streek en per geloofsgemeenschap verschilden.
Veel van deze gebruiken hebben met elkaar gemeen dat ze het huis tijdelijk "anders" maakten. Volgens de Encyclopedie van Zeeland werden niet alleen spiegels bedekt, maar ook portretten van de muur gehaald, versieringen van de schoorsteenmantel genomen en het vloerkleed opgerold. Het sterfhuis was zo voor iedereen herkenbaar als een plek van rouw.
Waarom werden spiegels afgedekt na een overlijden?
Spiegels werden na een overlijden afgedekt of omgedraaid omdat men in het volksgeloof vreesde dat de ziel van de overledene of een geest zich in de spiegel kon tonen of erin vast kon komen te zitten; in de joodse traditie worden spiegels tijdens de rouwweek afgedekt omdat het dan niet om het eigen uiterlijk gaat.
Het afdekken van spiegels is misschien wel het bekendste oude rouwgebruik. Volgens de Encyclopedie van Zeeland werd de spiegel afgenomen, omgekeerd of bedekt, en werden ook andere blinkende voorwerpen bij voorkeur bedekt of weggehaald. Daar gaf men verschillende redenen voor.
Verklaringen uit het volksgeloof
- De ziel kan verdwalen: men dacht dat de ziel, die het huis moest verlaten, in een spiegel zijn weerspiegeling zag en daardoor kon blijven hangen.
- Geesten kunnen zich tonen: over Walcheren wordt verteld dat men geloofde dat doden en geesten zich in de spiegels van een sterfhuis konden laten zien.
- De volgende dode: in sommige streken werd ook verteld dat wie in een sterfhuis zijn eigen spiegelbeeld zag, zelf spoedig zou overlijden.
Spiegels afdekken in de joodse traditie
Ook in de joodse rouwtraditie worden spiegels afgedekt. Volgens het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap worden de spiegels in het huis met een doek afgedekt tijdens de sjiwwe, de rouwweek van zeven dagen na de begrafenis. Een veelgegeven uitleg is dat rouwenden in die dagen niet met hun uiterlijk bezig horen te zijn, maar met het verlies en met elkaar. Meer over de joodse gebruiken leest u bij de joodse uitvaart in Nederland.
Wat de verklaring ook is, het gebruik laat iets herkenbaars zien: in de dagen na een overlijden draait het niet om hoe je eruitziet. Daarom dekken sommige families ook nu nog de spiegel af in de kamer waar hun dierbare is opgebaard.
Waarom werd de klok stilgezet bij een overlijden?
De klok werd stilgezet op het moment van overlijden om dat ogenblik vast te leggen en te laten zien dat de tijd voor het gezin even stilstond; pas na de begrafenis werd de klok weer opgewonden en ging het gewone leven langzaam verder.
In veel huizen stond vroeger een staande klok of een pendule die met de hand moest worden opgewonden. Na een overlijden hield iemand de slinger tegen, zodat de wijzers bleven staan op het uur en de minuut van sterven. Volgens de Encyclopedie van Zeeland was dat een van de eerste dingen die in een sterfhuis gebeurden.
Dat stilzetten had een duidelijke betekenis. Voor de overledene was de tijd voorbij, en ook voor de familie leek de wereld even niet verder te draaien. Iedereen die het huis binnenkwam, zag aan de klok wanneer het was gebeurd. Er waren ook mensen die het als een teken van respect zagen: het tikken van de klok, het geluid van het gewone leven, hoorde niet in een huis waar iemand lag opgebaard.
In de volksverhalen komt ook het omgekeerde voor: een klok die vanzelf stilvalt op het moment dat iemand overlijdt. Zulke verhalen werden doorverteld als een teken, en ze laten zien hoe sterk klok en sterven in het denken van mensen met elkaar verbonden waren.
Ook vandaag zetten sommige families bewust een klok stil, of laten zij een horloge van hun dierbare op het tijdstip van overlijden staan. Het is een eenvoudige, stille manier om dat moment te markeren.
Waarom gingen gordijnen en luiken dicht in een sterfhuis?
Gordijnen en luiken gingen dicht om aan de buitenwereld te laten zien dat er een sterfhuis was en om het gezin rust en beslotenheid te geven; dat "sluiten" van het huis was in grote delen van Nederland een vast teken van rouw.
Volgens de Encyclopedie van Zeeland werden de gordijnen neergelaten of afgehaald, en de luiken gesloten of met zwarte linten op een kier gezet; voor familie in de eerste graad duurde dat volgens dezelfde bron zes weken. Later hing men lakens voor de ramen, en nog later bleven de gordijnen of de lamellen simpelweg dicht.
Het sluiten gold niet alleen voor het sterfhuis zelf. Op de dag van de begrafenis sloten in sommige dorpen alle bewoners van de straat hun ramen, en soms deden zelfs alle huizen langs de route van de rouwstoet mee. Zo deelde de hele buurt in het verdriet. Volgens de Encyclopedie van Zeeland is dit gebruik in de tweede helft van de twintigste eeuw nagenoeg verdwenen.
Het neerlaten van de gordijnen had ook een praktische kant: een donkere, koele kamer was beter voor de opbaring in een tijd zonder koeling. Wie nu thuis opbaart, kan meer lezen over thuis opbaren en hoe dat met moderne koeling gaat.
Waarom zette men een raam open voor de ziel?
Na een overlijden werd in veel families een raam opengezet zodat de ziel van de overledene het huis kon verlaten en niet zou blijven hangen; daarnaast zorgde het open raam voor frisse, koele lucht in de kamer.
Het idee achter het open raam is eenvoudig: als de ziel het lichaam verlaat, moet hij ergens naartoe kunnen. In het volksgeloof werd het raam daarom geopend, soms meteen na het laatste ademhalen. Sommige mensen zetten het raam na korte tijd weer dicht, zodat de ziel niet terug zou komen.
Dit gebruik is in Nederland nog altijd vrij bekend. Ook in verpleeghuizen en hospices komt het voor dat familie of verzorgenden een raam openzetten nadat iemand is overleden. Of men gelooft in een ziel die vertrekt of niet, het gebaar geeft ruimte: letterlijk frisse lucht, en figuurlijk een moment om los te laten.
Wat er volgens de verschillende geloven en levensbeschouwingen na de dood met de ziel gebeurt, verschilt sterk. Daarover leest u meer bij wat er na de dood met je ziel gebeurt. En wat er met het lichaam zelf gebeurt in de eerste uren, staat bij het lichaam na overlijden.
Waarom vertelde men het overlijden aan de bijen?
Imkers en hun families vertelden een overlijden vroeger aan de bijen, het zogenoemde "bijen aanzeggen", omdat men geloofde dat de bijen anders zouden wegvliegen, ophouden met werken of sterven; de bijen hoorden als het ware bij de familie.
"Telling the bees", zoals het in het Engels heet, is een oud Europees gebruik. Bij belangrijke gebeurtenissen in de familie, zoals een geboorte, een huwelijk en zeker een overlijden, werden de bijen op de hoogte gebracht. De imker of een familielid klopte zachtjes op de korf en vertelde wat er was gebeurd. Soms werd er een zwart lintje of een stukje rouwstof aan de korf gebonden.
Ook in Nederland was dit bekend. In het boek Volksleven in het oude Drenthe staat dat het overlijden van een imker nog vóór de volgende ochtend aan de bijen moest worden verteld; anders zouden de bijen hun baas gaan zoeken en de weg terug naar de korf niet meer vinden. Werd het vergeten, dan zouden de bijen gaan zwermen, geen nectar meer verzamelen of zelfs doodgaan.
Het gebruik kwam weer even in het nieuws toen na het overlijden van de Britse koningin Elizabeth de koninklijke imker de bijen van het paleis op de hoogte bracht. Waar het gebruik precies vandaan komt, is niet bekend. Wel laat het zien hoe nauw mens, dier en huis vroeger met elkaar verbonden waren.
Wat betekende het luiden van de doodsklok?
Met het luiden van de doodsklok liet de kerk aan het hele dorp weten dat er iemand was overleden of dat er een begrafenis plaatsvond; de klok was zo een gezamenlijk teken van rouw in een tijd zonder telefoon of internet.
Een kerkklok draagt ver. Daarom werd hij eeuwenlang gebruikt om belangrijke gebeurtenissen aan te kondigen, ook een overlijden. Wie de klok op een ongewoon moment hoorde luiden, wist dat er iemand was gestorven. In sommige plaatsen was aan de manier van luiden zelfs te horen of het om een man, een vrouw of een kind ging; die gewoonten verschilden per dorp en per kerk.
Ook tijdens de begrafenis klonk de klok. Volgens de Encyclopedie van Zeeland trok de stoet onder het luiden van de kerkklok naar de begraafplaats. Bij het overlijden van een lid van een vooraanstaande familie werden volgens dezelfde bron vroeger zelfs wekenlang meerdere keren per dag de kerkklokken geluid.
In veel dorpen en kerken luidt de klok nog steeds bij een uitvaart, of op de dag dat het overlijden van een gemeentelid bekend wordt. Wilt u dat bij een afscheid, dan kunt u dat bespreken met de kerk en de uitvaartverzorger. Meer over kerkelijke uitvaarten leest u bij de christelijke uitvaart en de rooms-katholieke uitvaart.
Hoe werd een overlijden vroeger bekendgemaakt in de buurt?
Vroeger werd een overlijden huis aan huis bekendgemaakt door een aanspreker of door de buren; die "aanzegger" ging in het zwart gekleed langs de deuren om het nieuws te brengen en de mensen voor de begrafenis uit te nodigen.
Volgens de Encyclopedie van Zeeland heette dat in Zeeland "de wete doen". De lijkdienaar, ook liekebidder of doodbidder genoemd, ging in een zwart pak met een hoge hoed en een afhangende rouwsluier langs de huizen. Dit was er tot rond het midden van de twintigste eeuw gangbaar en verdween daarna door de komst van moderne communicatiemiddelen. In steden had je de aanspreker, die hetzelfde werk deed.
In het oosten van het land speelden de buren, de noabers, een grote rol. Zij hielpen bij het afleggen van de overledene, brachten de rest van de buurt op de hoogte en droegen de kist naar het graf. Op het platteland werd de baar vaak door de naaste buren gedragen; volgens de Encyclopedie van Zeeland ging het om acht dragers, die vroeger een takje rozemarijn of wijnruit in de mond namen.
Meer gebruiken uit vroeger tijd
- De molen in de rouw: overleed een molenaar of iemand uit zijn omgeving, dan werd de molen in de rouwstand gezet. Volgens de Encyclopedie van Zeeland wordt die molentaal nog altijd gebruikt.
- Liekstro: lag het sterfhuis ver van de kerk, dan ging de kist op een wagen met stro, dat na de begrafenis werd verbrand of op de mesthoop gegooid.
- Handen wassen: lange tijd wasten mensen na de begrafenis hun handen, mogelijk een overblijfsel van het idee dat de dood onrein maakt.
- Waken bij de overledene: familie en buren bleven dag en nacht bij de dode tot de begrafenis; meer daarover leest u bij de avondwake.
Andere gebruiken rond de laatste tocht zijn dat de kist met de voeten vooruit wordt gedragen en dat er iemand voor de rouwauto uit loopt.
Welke oude rouwgebruiken leven nu nog voort?
Van de oude rouwgebruiken leven vooral de eenvoudige, persoonlijke gebaren nog voort, zoals een raam openzetten, een kaars aansteken, de klok stilzetten en de kerkklok laten luiden; wat vroeger een vaste regel was, is nu een vrije keuze van de familie.
De meeste oude gebruiken zijn verdwenen omdat het leven is veranderd. Mensen overlijden vaker in het ziekenhuis, het verpleeghuis of het hospice, en worden vaker in een uitvaartcentrum opgebaard. Buren hoeven de kist niet meer te dragen en het nieuws gaat via een rouwkaart, een telefoontje of een bericht online.
Toch kiezen sommige families er bewust voor om iets van vroeger terug te halen, omdat het afscheid daardoor persoonlijker voelt. Een paar voorbeelden die u zelf kunt kiezen:
- Een raam openzetten in de kamer waar uw dierbare is overleden.
- De klok of het horloge van de overledene stilzetten op het tijdstip van overlijden.
- Een spiegel afdekken in de kamer van de opbaring.
- Een kaars laten branden tot de uitvaart.
- De kerkklok laten luiden, als uw dierbare met een kerk verbonden was.
Meer over bijgeloof en volksgebruiken leest u bij bijgeloof en gebruiken rond de dood en bij uitvaartweetjes en verhalen. Wilt u weten waar het zwart dragen vandaan komt, lees dan waarom we zwart dragen op een uitvaart. En denkt u na over een afscheid dat echt bij iemand past, kijk dan bij een persoonlijke uitvaart.
Belt u ons, dan wordt u automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner, dat uw vragen beantwoordt en, als u dat wilt, de uitvaart in gang zet bij een uitvaartverzorger bij u in de buurt.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over oude rouwgebruiken, met korte antwoorden op basis van volkskunde en religieuze tradities.
In het volksgeloof dekte men spiegels af omdat de ziel van de overledene of een geest zich erin zou kunnen tonen of erin vast zou komen te zitten. In de joodse traditie worden spiegels tijdens de sjiwwe, de rouwweek, afgedekt omdat rouwenden dan niet met hun uiterlijk bezig horen te zijn.
De klok werd stilgezet op het moment van overlijden om dat ogenblik vast te leggen en te laten zien dat de tijd voor het gezin even stilstond. Iedereen die het sterfhuis binnenkwam, zag zo wanneer het was gebeurd. Na de begrafenis werd de klok weer opgewonden en ging het leven verder.
Gesloten gordijnen en luiken lieten de buurt zien dat er een sterfhuis was en gaven het gezin rust. Op de dag van de begrafenis sloten soms ook de buren hun ramen. Volgens de Encyclopedie van Zeeland is dit gebruik in de tweede helft van de twintigste eeuw nagenoeg verdwenen.
Volgens oud volksgeloof zet je een raam open zodat de ziel van de overledene het huis kan verlaten en niet blijft hangen. Sommige mensen sluiten het raam na korte tijd weer, zodat de ziel niet terugkeert. Het gebruik is nog altijd bekend en geeft ook letterlijk frisse, koele lucht in de kamer.
Bij het bijen aanzeggen vertelt de imker of een familielid de bijen dat er iemand is overleden, vaak met een klopje op de korf en soms een zwart lintje eraan. Men geloofde dat de bijen anders zouden wegvliegen, stoppen met werken of sterven. Het gebruik was ook in Nederland bekend.
De doodsklok liet het hele dorp weten dat er iemand was overleden of dat er een begrafenis plaatsvond. In een tijd zonder telefoon was dat de snelste manier om het nieuws te verspreiden. De stoet trok vaak onder het luiden van de kerkklok naar de begraafplaats. In veel kerken gebeurt dat nog steeds.
Een aanspreker, in Zeeland ook lijkdienaar of liekebidder genoemd, ging na een overlijden huis aan huis om het nieuws te brengen en mensen uit te nodigen voor de begrafenis. Hij droeg een zwart pak en een hoge hoed met een rouwsluier. Door telefoon en rouwkaarten is dat gebruik verdwenen.
Overleed een molenaar of iemand uit zijn naaste omgeving, dan werd de molen in de rouwstand gezet: de wieken werden in een vaste stand vastgezet, als teken van rouw voor iedereen in de omgeving. Volgens de Encyclopedie van Zeeland wordt deze molentaal nog altijd gebruikt, net als andere standen voor feest.
Ja. Een raam openzetten, een spiegel afdekken, de klok stilzetten of een kaars laten branden mag u gewoon zelf doen, thuis of in overleg met het uitvaartcentrum. Ook het luiden van de kerkklok is vaak mogelijk als uw dierbare met een kerk verbonden was. Zulke gebaren maken een afscheid vaak persoonlijker.
Bronnen
De beschrijvingen in dit artikel zijn gebaseerd op streekgeschiedenis, volkskunde en de toelichting van religieuze organisaties; waar een gebruik uit een bepaalde bron komt, staat dat in de tekst vermeld.
- Encyclopedie van Zeeland
- Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap
- Volksleven in het oude Drenthe
- Vakblad Bijenhouden
- VRT NWS
Meer weetjes over afscheid en de dood
Deze uitleg hoort bij een reeks over gebruiken, geloof en vragen rond de dood; hieronder vindt u de andere delen.
- Wat is een absoute? Betekenis in de uitvaartmis
- Hoe lang duurt een uitvaartdienst in de kerk?
- Wat gebeurt er na de dood met je ziel? Zeven visies
- 21 gram ziel: het verhaal, de kritiek en het geloof
- Bijna-doodervaring: wat mensen zien en wat we weten
- Klinisch dood, hersendood en natuurlijke dood
- Vlag halfstok bij overlijden: regels en rouwvlaggen
- Waarom loopt iemand voor de rouwauto uit?
- Baarkleed op de kist en kist open of dicht
- Waarom zwart dragen op een uitvaart? Rouwkleding
- Oversterfte in Nederland: uitleg, meting en oorzaken
- Zand op de kist gooien: betekenis en gebruiken
- Voeten vooruit gedragen: waarom de kist zo gaat
- Waarom liggen graven naar het oosten gericht?
- Steentjes, munten en bloemen op een graf: betekenis
- Vinger in het stopcontact: is stroom dodelijk?
- Kun je onsterfelijk worden? Wat de wetenschap zegt
- Schijndood: hoe vaak komt het echt voor?
Overlijdt er iemand in uw eigen omgeving?
RouwUitvaart.nl is een landelijk informatie- en verwijsplatform. De uitvaart zelf wordt verzorgd door een uitvaartverzorger bij u in de buurt, via onze vaste uitvaartpartner. Belt u ons, dan wordt u automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner, dat uw vragen beantwoordt en, als u dat wilt, de uitvaart in gang zet. Het team spreekt Nederlands en Engels.
Oude rouwgebruiken laten zien dat mensen altijd een manier hebben gezocht om het onzegbare vorm te geven. Een stilstaande klok of een open raam zegt soms meer dan woorden. Neem gerust over wat bij u en uw dierbare past, en laat de rest rusten.
Team RouwUitvaart.nl
