In de christelijke traditie liggen graven oost-west: de overledene ligt met het hoofd naar het westen en de voeten naar het oosten, zodat het gezicht naar het oosten kijkt, naar de opgaande zon en de verwachte wederkomst van Christus. Bij priesters is het van oudsher soms andersom, zodat zij na hun dood naar hun gemeente kijken. Joodse graven liggen volgens het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap richting de Tempel in Jeruzalem, vanuit Nederland naar het oosten. In een islamitisch graf ligt de overledene op de rechterzij met het gezicht naar Mekka, vanuit Nederland ongeveer naar het zuidoosten. De Nederlandse wet schrijft geen richting voor; dat bepaalt de begraafplaats.
Ook gezocht als: graven naar het oosten, waarom liggen graven oost-west, richting graf, hoofd naar het oosten begraven, voeten naar het oosten, ligging van een graf, begraven richting Mekka, begraven richting Jeruzalem, oriëntatie graven, kerkhof oost-west, waarom liggen doden naar het oosten.
Welk nummer belt u? 085-0048099, dag en nacht. U wordt automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner. Een crematie grotendeels zelf regelen kan vanaf circa €800; losse onderdelen zoals ophalen, koeling of de kist verzorgt het team ook. Alles laten regelen kan met vaste samenstellingen zonder apart basistarief: een crematie vanaf €1.750, een begrafenis vanaf €3.900 inclusief een algemeen graf voor tien jaar.
- Christelijk: voeten naar het oosten, gezicht naar de opgaande zon en de verwachte wederkomst.
- Priesters: van oudsher soms andersom, met het hoofd naar het altaar en het gezicht naar de gemeente.
- Joods en islamitisch: richting Jeruzalem, en op de rechterzij met het gezicht naar Mekka.
- Nu: geen wettelijke regel; de indeling van de begraafplaats bepaalt de richting, met aparte vakken voor wie dat wenst.
Wie over een oud kerkhof loopt, ziet het vaak: alle grafstenen staan aan dezelfde kant, en alle graven liggen in dezelfde richting. Vraag je ernaar, dan hoor je meestal "naar het oosten". Maar ligt het hoofd dan naar het oosten, of juist de voeten? En waarom eigenlijk?
In dit artikel legt RouwUitvaart.nl uit hoe de ligging van een graf in verschillende tradities is ontstaan en wat die richting betekent. We beschrijven de christelijke, joodse en islamitische gebruiken en kijken kort naar andere levensbeschouwingen, zonder te kiezen tussen geloof en niet-geloof. Tot slot leest u hoe het op Nederlandse begraafplaatsen nu gaat.
Hoe ligt een overledene traditioneel in een christelijk graf?
In een traditioneel christelijk graf ligt de overledene op de rug met het hoofd naar het westen en de voeten naar het oosten; daardoor kijkt het gezicht naar het oosten, en niet het hoofd zelf, zoals vaak wordt gedacht.
De uitdrukking "met het hoofd naar het oosten begraven" hoor je vaak, maar in de christelijke traditie is het meestal precies andersom. De overledene ligt met de voeten in het oosten. Zou hij of zij rechtop gaan zitten of opstaan, dan kijkt die persoon naar het oosten. Het gaat dus om de blik, niet om de plek van het hoofd.
Op veel oude kerkhoven is dat nog goed te zien. De grafsteen staat aan het hoofdeinde, dus aan de westkant van het graf, en de opschriften zijn naar het oosten of naar het pad gericht. Ook de kerk zelf ligt op zulke plekken vaak oost-west, met het koor en het altaar aan de oostkant. Kerk en graven wijzen zo dezelfde kant op.
Dezelfde gedachte gold binnen de kerk. In de oude katholieke ritualen werd de kist tijdens de uitvaartmis zo neergezet dat de voeten van de overledene naar het altaar wezen. Omdat het altaar van oudsher meestal aan de oostkant stond, kwam ook dat neer op een blik naar het oosten. Meer over de katholieke uitvaartmis leest u bij de rooms-katholieke uitvaart.
Waarom is het oosten zo belangrijk in de christelijke traditie?
Het oosten is in de christelijke traditie belangrijk omdat daar de zon opkomt, een beeld van Christus als het licht van de wereld en van nieuw leven; volgens een bekende bijbeltekst komt ook de wederkomst van Christus "als de bliksem uit het oosten", en de doden liggen klaar om die tegemoet te zien.
Het woord oriënteren komt van het Latijnse oriens, het oosten of de plek waar de zon opkomt. Al vroeg in de kerkgeschiedenis baden christenen met het gezicht naar het oosten. De opgaande zon stond voor het licht dat het donker verdrijft, en daarmee voor de opstanding van Christus op de paasmorgen.
In het evangelie volgens Matteüs wordt de komst van Christus aan het einde der tijden vergeleken met de bliksem die uit het oosten komt en tot in het westen schijnt. Vanuit die tekst ontstond de gedachte dat de doden met het gezicht naar het oosten moeten liggen, zodat zij bij de opstanding de wederkomende Christus direct in de ogen kijken.
Die betekenis is niet voor iedere christen even belangrijk. In de katholieke kerk gold het lange tijd als vast gebruik, maar het is geen verplichting meer. Ook in protestantse kerken en in de oosters-orthodoxe traditie komt de oost-westligging voor, vaak simpelweg omdat het altijd zo is gedaan. Meer over verschillende christelijke afscheidsvormen leest u bij de christelijke uitvaart in Nederland.
Een oud beeld: de zon die weer opkomt
Ook buiten het christendom heeft de opgaande zon een sterke betekenis. Elke ochtend begint met licht na de nacht, en dat beeld van een nieuw begin na het donker spreekt veel mensen aan, gelovig of niet. Misschien verklaart dat waarom de oostrichting zo lang en zo breed bewaard is gebleven.
Waarom liggen priesters soms andersom begraven?
Priesters liggen van oudsher soms andersom, met het hoofd naar het oosten of naar het altaar, omdat zij in hun leven met het gezicht naar hun gemeente stonden; in de dood behouden zij volgens die gedachte dezelfde plek tegenover de gelovigen.
Het oude Romeinse rituaal, het Rituale Romanum, schreef voor dat de kist in de kerk met de voeten naar het altaar werd geplaatst, behalve bij een priester: diens hoofd lag juist naar het altaar. De achtergrond is dat de priester tijdens zijn leven de gemeente leidde en naar haar toe gekeerd stond. Volgens die gedachte blijft hij ook in de dood de herder die naar zijn mensen kijkt.
Op sommige oude kerkhoven en in kerken zijn daarom graven van priesters te vinden die tegengesteld aan de rest liggen. Dat is geen vergissing, maar een bewuste keuze. Tegenwoordig is dit gebruik in de katholieke kerk niet meer verplicht, en op de meeste begraafplaatsen bepaalt de indeling van de grafvakken de richting.
Welke richting heeft een joods graf?
Op de meeste joodse begraafplaatsen liggen de doden volgens het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap gericht naar de Tempel in Jeruzalem, wat vanuit Nederland neerkomt op het oosten; volgens de joodse traditie zal van daaruit eens de opstanding van de doden beginnen.
Het jodendom kent een sterke band met Jeruzalem. In de synagoge bidt men in de richting van de stad waar ooit de Tempel stond. Volgens het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap worden ook de doden op de meeste joodse begraafplaatsen in die richting begraven. Vanuit Nederland ligt Jeruzalem in het oosten, iets naar het zuiden; in de praktijk spreekt men van het oosten.
Een joodse begrafenis is sober. Er worden geen bloemen neergelegd en er klinkt geen muziek. Het graf wordt in principe nooit geruimd: het blijft voor altijd een rustplaats. Daarom vindt u in Nederland op veel plekken oude joodse begraafplaatsen, vaak als stille getuigen van gemeenschappen die er niet meer zijn. Waarom bezoekers er steentjes in plaats van bloemen neerleggen, leest u bij steentjes, munten en bloemen op een graf. Meer over het verloop van het afscheid staat bij de joodse uitvaart in Nederland.
Hoe ligt een overledene in een islamitisch graf?
In een islamitisch graf ligt de overledene op de rechterzij met het gezicht naar de qibla, de richting van de Kaäba in Mekka; vanuit Nederland ligt die richting ongeveer in het zuidoosten, en daarom liggen islamitische graven in Nederland schuin ten opzichte van veel andere graven.
Moslims bidden vijf keer per dag in de richting van de Kaäba in Mekka. Die richting, de qibla, blijft ook na de dood belangrijk. De overledene wordt in een wade gewikkeld en op de rechterzij in het graf gelegd, met het gezicht naar Mekka. Zo rust iemand in dezelfde richting als waarin hij of zij heeft gebeden.
Vanuit Nederland ligt Mekka niet precies in het oosten, maar in het zuidoosten. Op een begraafplaats met graven in een strakke oost-westlijn klopt de richting dus niet vanzelf. Veel gemeentelijke begraafplaatsen hebben daarom een apart islamitisch vak, waar de graven zo zijn aangelegd dat de overledene richting Mekka ligt. Er zijn ook aparte islamitische begraafplaatsen.
Daarnaast spelen andere wensen mee, zoals een snelle begrafenis en een graf dat niet wordt geruimd. In Nederland is eeuwige grafrust op een algemene begraafplaats niet overal mogelijk. Lees meer bij de islamitische uitvaart, eeuwig begraven in Nederland en begraven in het land van herkomst.
Hoe kijken andere tradities naar de richting van het graf?
In andere tradities speelt de richting een kleinere of een andere rol: het hindoeïsme kiest meestal voor crematie, in het boeddhisme verwijst men soms naar de houding waarin de Boeddha stierf, en humanisten en niet-gelovigen hechten doorgaans geen betekenis aan een windrichting.
In het hindoeïsme wordt de overledene meestal gecremeerd, zodat de ligging van een graf zelden aan de orde is. Wel kennen hindoeïstische tradities vaste gebruiken rond het opbaren en de crematie zelf. Meer daarover leest u bij de hindoeïstische uitvaart.
In het boeddhisme wordt soms verwezen naar de laatste uren van de Boeddha. Volgens de overlevering lag hij op zijn rechterzij met het hoofd naar het noorden toen hij overleed. Sommige boeddhisten leggen een overledene daarom in die houding neer. Er is geen vaste regel; per school en per land verschilt het. Zie ook de boeddhistische uitvaart.
Voor humanisten en andere niet-religieuze mensen heeft de richting van het graf meestal geen bijzondere betekenis. Voor hen telt vooral de plek zelf: onder een boom, met uitzicht over het land of dicht bij familie. Zie ook de humanistische uitvaart.
Wat archeologen vinden
Ook archeologen kijken naar de richting van graven. Op vroegmiddeleeuwse grafvelden in de Lage Landen komen zowel noord-zuid als oost-west liggende graven voor. De oost-westligging wordt vaak in verband gebracht met de komst van het christendom, maar de richting alleen zegt niet met zekerheid iets over het geloof van de overledene. Het laat vooral zien dat mensen al heel lang nadenken over hoe zij hun doden een plek geven.
Liggen graven in Nederland nog altijd naar het oosten?
Op oude kerkhoven liggen graven vaak nog oost-west, maar op de meeste moderne begraafplaatsen in Nederland bepaalt de indeling van paden en grafvakken de richting; de wet schrijft geen windrichting voor.
In Nederland regelt de wet vooral wie mag begraven, waar en hoe lang een graf blijft liggen. Een richting staat er niet in. Elke begraafplaats bepaalt dat zelf in zijn eigen regels en in de aanleg van het terrein. Op oude kerkhoven rond een dorpskerk volgen de graven nog vaak de oost-westlijn van de kerk. Op grote gemeentelijke begraafplaatsen, aangelegd als park met lanen en vijvers, liggen de graven meestal langs de paden, in welke richting die ook lopen.
Daarnaast zijn er bijzondere vakken: een islamitisch vak met graven richting Mekka, een joods deel, of een rooms-katholiek gedeelte met een eigen indeling. Op een natuurbegraafplaats liggen de graven vaak vrij in het landschap, tussen de bomen. Meer daarover leest u bij natuurbegraven.
Wilt u weten hoe lang een graf blijft bestaan en wat er na afloop van de grafrechten gebeurt, lees dan hoe lang een graf blijft bestaan. Over de keuze tussen begraafplaatsen gaat een begraafplaats kiezen.
Kunt u zelf kiezen in welke richting een graf ligt?
Of u de richting van een graf zelf kunt kiezen, hangt af van de begraafplaats en van het soort graf: in een algemeen graf bepaalt de begraafplaats de plek, bij een eigen graf of in een apart vak voor een geloofsgemeenschap is er vaak meer ruimte voor een wens.
Bij een algemeen graf kiest de begraafplaats de plek, en daarmee ook de richting. Bij een particulier of eigen graf kunt u meestal kiezen uit de beschikbare plekken. Is de richting voor u of uw dierbare belangrijk, bijvoorbeeld om geloofsredenen, vraag dan vooraf bij de begraafplaats of er een vak is waar dat kan. Vaak is daarover overleg mogelijk.
Ook de kosten van een begrafenis hangen af van de keuzes die u maakt. Via onze vaste uitvaartpartner is een eenvoudige begrafenis mogelijk vanaf €3.900, een begrafenis met afscheidsdienst kost €6.000 en een uitgebreide begrafenis €9.400; bij die samenstellingen is een algemeen graf voor tien jaar inbegrepen. Een eigen graf of een plek in een bijzonder vak valt daar niet onder. Wat er precies bij elke samenstelling hoort, leest u bij wat een uitvaart kost en wat een begrafenis kost.
Andere vragen rond de laatste tocht naar het graf vindt u in waarom een kist met de voeten vooruit wordt gedragen en waarom men zand op de kist gooit. Belt u ons, dan wordt u automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner, dat uw vragen beantwoordt en, als u dat wilt, de uitvaart in gang zet bij een uitvaartverzorger bij u in de buurt.
Veelgestelde vragen
De meest gestelde vragen over de richting van graven, met korte antwoorden op basis van religieuze tradities en de praktijk op Nederlandse begraafplaatsen.
In de christelijke traditie liggen graven oost-west omdat in het oosten de zon opkomt, een beeld van Christus en van nieuw leven. Volgens het evangelie volgens Matteüs komt de wederkomst van Christus uit het oosten. De doden liggen zo dat zij bij de opstanding naar het oosten kijken, de opgaande zon tegemoet.
In een traditioneel christelijk graf liggen de voeten naar het oosten en het hoofd naar het westen. Daardoor kijkt het gezicht naar het oosten. De uitdrukking met het hoofd naar het oosten begraven klopt dus meestal niet letterlijk. Alleen bij priesters lag het hoofd van oudsher soms juist naar het oosten.
Het oude Romeinse rituaal schreef voor dat een priester met het hoofd naar het altaar lag, in plaats van met de voeten. Een priester stond tijdens zijn leven met het gezicht naar zijn gemeente. Volgens die gedachte kijkt hij ook na zijn dood naar de gelovigen. Dit gebruik is tegenwoordig niet meer verplicht.
Volgens het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap liggen de doden op de meeste joodse begraafplaatsen gericht naar de plek van de Tempel in Jeruzalem. Vanuit Nederland is dat het oosten. Volgens de joodse traditie zal van daaruit eens de opstanding der doden beginnen. Een joods graf wordt bovendien in principe nooit geruimd.
In een islamitisch graf ligt de overledene in een wade op de rechterzij, met het gezicht naar de qibla, de richting van de Kaäba in Mekka. Vanuit Nederland ligt die richting ongeveer in het zuidoosten. Daarom hebben veel begraafplaatsen een apart islamitisch vak met graven in die richting.
Nee. De Nederlandse wet regelt onder meer waar begraven mag worden en hoe lang een graf blijft liggen, maar schrijft geen windrichting voor. Elke begraafplaats bepaalt de indeling zelf. Op oude kerkhoven liggen graven vaak oost-west, op moderne begraafplaatsen meestal langs de paden en grafvakken van het terrein.
Dat hangt af van de begraafplaats en het soort graf. Bij een algemeen graf kiest de begraafplaats de plek. Bij een eigen graf of in een apart vak voor een geloofsgemeenschap is er vaak meer ruimte voor een wens. Vraag het daarom vooraf na bij de begraafplaats die u op het oog hebt.
Het woord oriënteren komt van het Latijnse oriens, dat oosten betekent: de plek waar de zon opkomt. Kerken werden vroeger vaak zo gebouwd dat het altaar aan de oostkant lag, en ook graven werden op het oosten gericht. Letterlijk betekent oriënteren dus zoiets als je richten naar het oosten.
Op een natuurbegraafplaats liggen de graven meestal vrij in het landschap, tussen bomen en struiken, zonder strakke oost-westlijnen. Wie om geloofsredenen een bepaalde richting wil, kan dat vooraf bespreken met de beheerder. Vaak is er ruimte voor zo'n wens, omdat de graven daar niet in vaste rijen hoeven te liggen.
Bronnen
De uitleg in dit artikel is gebaseerd op religieuze bronnen en op de toelichting van geloofsgemeenschappen; waar een gebruik uit een bepaalde bron komt, staat dat in de tekst vermeld.
- Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap
- Rituale Romanum
- Evangelie volgens Matteüs
- Mahaparinibbana Sutta
- VRT NWS
- Onroerend Erfgoed Vlaanderen
Meer weetjes over afscheid en de dood
Deze uitleg hoort bij een reeks over gebruiken, geloof en vragen rond de dood; hieronder vindt u de andere delen.
- Wat is een absoute? Betekenis in de uitvaartmis
- Hoe lang duurt een uitvaartdienst in de kerk?
- Wat gebeurt er na de dood met je ziel? Zeven visies
- 21 gram ziel: het verhaal, de kritiek en het geloof
- Bijna-doodervaring: wat mensen zien en wat we weten
- Klinisch dood, hersendood en natuurlijke dood
- Vlag halfstok bij overlijden: regels en rouwvlaggen
- Waarom loopt iemand voor de rouwauto uit?
- Baarkleed op de kist en kist open of dicht
- Waarom zwart dragen op een uitvaart? Rouwkleding
- Oversterfte in Nederland: uitleg, meting en oorzaken
- Zand op de kist gooien: betekenis en gebruiken
- Oude rouwgebruiken: spiegels, klok en gordijnen
- Voeten vooruit gedragen: waarom de kist zo gaat
- Steentjes, munten en bloemen op een graf: betekenis
- Vinger in het stopcontact: is stroom dodelijk?
- Kun je onsterfelijk worden? Wat de wetenschap zegt
- Schijndood: hoe vaak komt het echt voor?
Overlijdt er iemand in uw eigen omgeving?
RouwUitvaart.nl is een landelijk informatie- en verwijsplatform. De uitvaart zelf wordt verzorgd door een uitvaartverzorger bij u in de buurt, via onze vaste uitvaartpartner. Belt u ons, dan wordt u automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner, dat uw vragen beantwoordt en, als u dat wilt, de uitvaart in gang zet. Het team spreekt Nederlands en Engels.
Of een graf nu naar het oosten, naar Jeruzalem, naar Mekka of gewoon langs een stil pad ligt: het is een plek waar iemand rust en waar anderen kunnen terugkomen. Kies wat bij uw dierbare past. Die keuze is altijd goed.
Team RouwUitvaart.nl
