Waaraan ziet u dat het sterven nadert?
Aan minder eten en drinken, veel meer slapen, een onregelmatige ademhaling en koude, gevlekte handen en voeten — niet iedereen vertoont alle tekenen.
In de laatste dagen verdwijnt de behoefte aan eten en drinken; het lichaam vraagt er niet meer om en aandringen helpt niet. Iemand slaapt steeds meer en de wakkere momenten worden korter, tot het bewustzijn afneemt. De ademhaling wordt onregelmatig, met pauzes die soms oplopen tot een halve minuut, gevolgd door een diepe zucht. De bloedsomloop trekt zich terug naar borst en buik, waardoor handen, voeten en neus koud aanvoelen en er blauwpaarse vlekken op de huid verschijnen; het gezicht wordt grauw. Er komt minder en donkerder urine. Soms hoort u reutelen: het geluid van slijm dat niet meer wordt weggeslikt, dat heftig klinkt maar meestal niet benauwd is. Ook onrust of verwardheid komt vaak voor. Hoelang het duurt is niet te voorspellen: bij de een uren, bij de ander dagen.
Ook gezocht als: stervensfase herkennen, tekenen van naderend overlijden, laatste dagen van het leven, reutelen betekenis, marmering huid sterven, hoelang duurt het sterven.
In het kort
- Eten en drinken: de behoefte verdwijnt; niet aandringen
- Slapen: steeds meer, met kortere wakkere momenten
- Ademhaling: onregelmatig, met lange pauzes
- Huid: koude handen en voeten, blauwpaarse vlekken
- Reutelen: klinkt heftig, is meestal niet benauwd
- Gehoor: blijft vaak lang bestaan; blijf praten
De tekenen, één voor één
Ze komen niet in een vaste volgorde en niet iedereen laat ze allemaal zien; het gaat om het geheel.
| Wat u ziet | Wat het betekent |
|---|---|
| Weinig of geen eten en drinken meer | Het lichaam heeft er geen behoefte meer aan; honger en dorst verdwijnen |
| Veel slapen, korte wakkere momenten | Het bewustzijn neemt af; contact wordt korter en trager |
| Zich terugtrekken uit de omgeving | Minder interesse in gesprekken, radio of bezoek; dat is geen afwijzing |
| Onregelmatige ademhaling met pauzes | Hoort bij het proces; de pauzes worden langer naarmate het sterven nadert |
| Koude, blauwpaars gevlekte huid | De bloedsomloop trekt zich terug naar borst en buik |
| Minder en donkerder urine | De nieren werken minder; het lichaam schakelt af |
| Reutelend geluid bij de ademhaling | Slijm dat niet meer wordt weggeslikt; meestal niet benauwd |
| Onrust, verwardheid of achterdocht | Komt vaak voor in deze fase; meld het bij de arts |
Wat deze tekenen níet betekenen
De meeste zorgen van naasten gaan over dingen die er erger uitzien dan ze zijn.
"Hij verhongert"
Nee. In deze fase verdwijnen honger en dorst. Eten aandringen kan juist benauwd maken. Een vochtige mond en kleine slokjes geven meer comfort dan een maaltijd.
"Ze stikt"
Reutelen klinkt alarmerend, maar de stervende ervaart het meestal niet als benauwd. Vraag de zorgverlener om uitleg en om een andere houding als het u niet loslaat.
"Hij hoort ons niet meer"
Ga ervan uit dat het gehoor lang blijft. Blijf praten, noem uw naam en vertel wat u doet, ook als er geen reactie meer komt.
Aanwezig zijn is het meeste
Er valt weinig te doen en juist dat maakt het zwaar — maar er zijn is precies waar het om gaat.
- Houd de mond vochtig met een sponsje of kleine slokjes
- Zorg voor een rustige kamer, niet te warm en niet te fel verlicht
- Zet vertrouwde muziek zacht aan als dat bij deze persoon past
- Vertel wie er is en wat u doet, ook zonder reactie
- Raak aan: een hand vasthouden zegt meer dan woorden
- Wissel elkaar af, eet en slaap; waken duurt vaak langer dan verwacht
Thuis, in het ziekenhuis of in een hospice
Waar iemand sterft, verandert niets aan het proces, maar wel aan wie er in huis is en wat er 's nachts geregeld is.
Thuis sterven kan met ondersteuning van de huisarts en de thuiszorg, en vaak met hulp van vrijwilligers die bij het waken bijspringen. In een hospice is die zorg dag en nacht aanwezig en is de omgeving op deze fase ingericht. In het ziekenhuis ligt de nadruk vaker op behandeling, al is er ook daar palliatieve zorg. Bespreek op tijd wat de wens is; het is achteraf zelden aan te passen.
Zo komt u deze dagen door
In deze volgorde houdt u het vol en weet u wie u belt als er iets verandert.
- 1
Vraag het aan de arts
Vraag de arts of verpleegkundige of dit de stervensfase is en wat u de komende dagen kunt verwachten.
- 2
Dring niet aan op eten en drinken
Bied kleine slokjes aan en houd de mond vochtig, maar dring niet aan; honger en dorst verdwijnen in deze fase.
- 3
Blijf gewoon praten
Blijf praten en aanraken, ook als er geen reactie meer komt; het gehoor blijft vaak lang bestaan.
- 4
Vraag om uitleg bij onrust of reutelen
Vraag de zorgverlener wat u ziet en wat er wel en niet aan gedaan kan worden, zodat u weet waar u naar kijkt.
- 5
Zorg ook voor uzelf
Wissel elkaar af, eet en slaap; waken duurt vaak langer dan verwacht en niemand houdt dat alleen vol.
Wat u hier wel en niet vindt
Geen omfloerste taal en geen medisch jargon, maar wat u werkelijk gaat zien — want daar zit de angst.
Zoekt u hierop, dan komt u uit bij folders die het proces beschrijven zonder te benoemen hoe het eruitziet, of bij vakteksten die niet voor naasten zijn geschreven. Wat helpt is precies weten waar u naar kijkt: dat de ademhaling stokt, dat de handen koud worden, dat reutelen niet betekent dat iemand stikt. Dat staat hier, in gewone woorden.
Is er een uitvaartverzekering?
Nu uitzoeken of er een polis is, scheelt straks een zoektocht op het slechtste moment.
Zolang iemand nog leeft kunt u het rustig navragen: is er een uitvaartverzekering en waar ligt de polis. Bij een kapitaalverzekering keert de verzekeraar een vrij besteedbaar bedrag uit. Bij een naturaverzekering worden onderdelen geleverd via een eigen netwerk, wat de keuzevrijheid beperkt. Weet u het niet, dan kunt u later bij de verzekeraars laten zoeken op naam en geboortedatum.
Veelgestelde vragen over de stervensfase
De vragen die naasten het vaakst stellen, ook de vragen die men aarzelt om te stellen aan de arts.
Minder eten en drinken, veel meer slapen, zich terugtrekken uit de omgeving, een onregelmatige ademhaling, koude en gevlekte handen en voeten, minder urine, soms reutelen en soms onrust of verwardheid. Niet iedereen vertoont alle tekenen, en ze komen niet in een vaste volgorde.
Omdat het lichaam er in deze fase geen behoefte meer aan heeft; honger en dorst verdwijnen. Aandringen helpt niet en kan benauwd maken. Kleine slokjes en een vochtige mond geven op dat moment veel meer comfort dan een volledige maaltijd.
Reutelen is het geluid van slijm in keel of luchtpijp dat niet meer wordt weggeslikt of opgehoest. Het klinkt heftig, maar de stervende ervaart het meestal niet als benauwd. Vraag de zorgverlener om uitleg en om houdingsadvies als het geluid u niet loslaat.
In de laatste fase wordt de ademhaling vaak onregelmatig, met pauzes die steeds langer worden, soms tot een halve minuut, gevolgd door een diepe zucht. Dat hoort bij het proces en betekent meestal dat het sterven nadert; het is geen benauwdheid.
De bloedsomloop trekt zich terug naar borst en buik, waardoor armen, benen en neus koud aanvoelen en er blauwpaarse vlekken op de huid komen. Het gezicht wordt vaak grauw. Een deken geeft comfort, ook al warmt die het niet echt op.
Ga daar maar van uit. Het gehoor blijft vaak lang bestaan, ook als er geen reactie meer komt. Blijf gewoon praten, noem uw naam, vertel wat u doet en zeg wat u wilt zeggen; veel mensen ervaren dat achteraf als waardevol.
Verwardheid, achterdocht of rusteloosheid in de laatste dagen, ook wel delier genoemd. Het komt vaak voor en zegt niets over hoe iemand zich voelde bij het leven. Meld het bij de arts, want er is soms iets aan te doen.
Dat is niet te voorspellen: bij de een gaat het om uren, bij de ander om dagen. Zorgverleners kunnen wel zeggen welke kant het op gaat, maar niet wanneer precies. Regel daarom praktische zaken op tijd en wissel elkaar af bij het waken.
Aanwezig zijn is het belangrijkste. Verder: de mond vochtig houden, de kamer rustig en niet te warm, vertrouwde muziek zacht aan, en vertellen wat er gebeurt. Vraag de zorgverlener wat in deze situatie prettig is voor uw naaste en wat u beter kunt laten.
Bij pijn, benauwdheid, onrust of als u het niet meer weet; daarvoor is de huisarts of de thuiszorg er ook in de avond en de nacht. Vraag vooraf welk nummer u dan belt en leg dat briefje zichtbaar bij de telefoon neer.
Gerelateerde onderwerpen
Deze pagina's sluiten het dichtst aan: hospicezorg, sedatie en euthanasie, wat er daarna gebeurt en rouw.
