Welke gebruiken bestonden er rond een sterfhuis?
Klok stil, spiegel afgedekt, luiken dicht — en niets ervan is verplicht.
Na een overlijden werd in het hele land de klok stilgezet en werd de spiegel omgedraaid, weggehaald of afgedekt. Daar bestonden twee verklaringen naast elkaar: de dood breekt dwars door menselijke ijdelheid heen, én de ziel van de overledene zou andere zielen kunnen meenemen. In Gelderland zei men dat de dode niet van zijn eigen spiegelbeeld moest schrikken. Op Zuid-Beveland werden bovendien de matten van de vloer gehaald, de gordijnen weggenomen en de luiken gesloten, om te voorkomen dat de ziel na het verlaten van het sterfhuis zou terugkeren. In de joodse traditie wordt de spiegel bedekt in de kamer waar de overledene ligt. Al deze gewoonten zijn gewoonten, geen regels: er gebeurt niets als u ze niet volgt.
Ook gezocht als: spiegels afdekken bij overlijden, klok stilzetten na dood, sterfhuis gebruiken vroeger, volksgeloof rouw, gordijnen dicht bij overlijden.
In het kort
- Spiegel: afgedekt, omgedraaid of weggehaald
- Klok: stilgezet, in het hele land gebruikelijk
- Zuid-Beveland: matten weg, luiken dicht
- Reden: de ziel mocht niet terugkeren
- Joodse traditie: spiegel bedekt in de sterfkamer
- Verplicht: niets van dit alles
Waarom de spiegel werd afgedekt
Twee verklaringen die eeuwenlang naast elkaar bestonden.
Van alle gewoonten rond een sterfhuis is deze de bekendste, en er zijn twee verklaringen voor die je allebei tegenkomt. De eerste is bijna moralistisch: de dood breekt dwars door menselijke ijdelheid heen, en dus hoort een spiegel er in zo'n huis niet te zijn. De tweede is een stuk ongemakkelijker: de ziel van de overledene zou andere zielen kunnen meenemen, en een spiegel maakte dat mogelijk. In Gelderland werd het weer anders verwoord, en veel huiselijker: zodat de dode zichzelf niet in de spiegel zou zien en van zijn eigen spiegelbeeld zou schrikken. Wat deze verklaringen gemeen hebben is dat ze allemaal iets doen met de gedachte dat de overledene nog even in huis is. Dat idee zit dieper dan het bijgeloof zelf, en het is precies waarom mensen deze handeling nog steeds herkennen.
Het huis werd stilgezet
Tijd, licht en beweging gingen op pauze tot de begrafenis.
Het stilzetten van de klok hoorde bij dezelfde reeks handelingen als het afdekken van de spiegel en was in het hele land gebruikelijk. De gedachte is invoelbaar: in dat huis staat de tijd even stil, tot de overledene is begraven. Op Zuid-Beveland ging men verder. Daar werden de matten van de vloer gehaald, de gordijnen van de ramen genomen en de luiken gesloten, met een reden die er letterlijk bij werd gegeven: voorkomen dat de ziel, nadat die het sterfhuis had verlaten, weer zou terugkeren. Elders bestonden varianten van hetzelfde idee. Wat opvalt is dat het steeds om drie dingen gaat: tijd, licht en de doorgang naar buiten. Er werd iets afgesloten, en tegelijk werd er iets opengelaten. Wie vandaag de gordijnen dichthoudt in de dagen voor een uitvaart, doet ongemerkt hetzelfde.
| Gewoonte | Wat men zei | Komt het nog voor |
|---|---|---|
| Spiegel afdekken | Ijdelheid, of de ziel die meenam | Ja, nog regelmatig |
| Klok stilzetten | De tijd staat stil in dit huis | Nauwelijks |
| Luiken sluiten | De ziel mocht niet terugkeren | In afgezwakte vorm |
| Matten van de vloer | Hetzelfde idee, Zuid-Beveland | Zelden |
| Thuis opbaren op stro | Waken tot de begrafenis | Opbaren wel, stro niet |
Waarom zulke gewoonten blijven bestaan
Ze werken niet, maar ze geven iets te doen.
Het is verleidelijk om deze gebruiken weg te zetten als achterhaald, maar dat verklaart niet waarom ze zo hardnekkig zijn. De reden is eenvoudiger en menselijker: machteloosheid. Er is iemand overleden, er valt niets meer aan te doen, en de uren daarna zijn leeg en lang. Een handeling geeft die uren vorm. U doet iets, u zorgt ergens voor, en het huis krijgt een andere staat dan gisteren. Dat is precies waarom deze gewoonten eeuwenlang zijn doorgegeven en waarom mensen ze soms nog uitvoeren zonder erin te geloven. Wie dat herkent hoeft zich er niet voor te schamen. Wat wij wel de moeite waard vinden om te zeggen: laat niemand u wijsmaken dat er iets misgaat als u het niet doet. Er bestaat geen verband tussen een afgedekte spiegel en wat er verder gebeurt.
Als de een het wil en de ander niet
Het gaat zelden echt over de spiegel.
In de dagen na een overlijden kan een gewoonte ineens groot worden. De ene zus wil de spiegel afdekken omdat het thuis altijd zo ging; de ander vindt het onzin en wil het niet in haar huis. Wat dan meestal speelt is niet het bijgeloof maar de vraag wie er iets te zeggen heeft, en dat is een oud gesprek dat toevallig nu naar boven komt. De eenvoudigste afspraak werkt het beste: wie een gewoonte belangrijk vindt, voert die zelf uit, en niemand is ertoe verplicht. Doe het in de ruimte waar de overledene ligt en laat de rest van het huis met rust. Zo blijft het klein, en dat is wat u nodig heeft in een week waarin er genoeg andere dingen groot zijn.
Een gewoonte is ooit door iemand verzonnen
Wat voor u klopt, mag nieuw zijn.
Alles wat nu traditie heet, is ergens begonnen als iets wat iemand bedacht. Dat betekent dat u het ook mag. Een kaars die brandt van het moment van overlijden tot de uitvaart. Een raam dat één keer wordt opengezet, met iedereen erbij. Een lied dat elke avond om acht uur wordt gedraaid tot de dag zelf. De jas die aan de kapstok blijft hangen tot na de begrafenis. Het maakt niet uit of er ooit iemand anders hetzelfde deed; het maakt uit of het bij deze persoon past. Kinderen doen hier vaak makkelijker aan mee dan volwassenen, omdat zij niet eerst hoeven uit te leggen waarom iets zin heeft. Bedenk het samen, houd het eenvoudig, en spreek af wanneer het ophoudt — ook dat helpt.
Waar de grens tussen beide ligt
In de praktijk lopen ze door elkaar, en dat is niet erg.
Sommige handelingen die als volksgeloof gelden, hebben een religieuze tegenhanger. In de joodse traditie wordt de spiegel bedekt in de kamer waar de overledene ligt. In andere tradities bestaan handelingen rond ramen, licht en tijd die verrassend veel op elkaar lijken, ook als de verklaringen verschillen. Waar precies de grens ligt tussen geloof, traditie en bijgeloof is een vraag voor wetenschappers, en niet iets wat een familie in de week na een overlijden hoeft uit te zoeken. Doet u iets omdat het bij uw geloof hoort, dan is dat een reden. Doet u iets omdat uw moeder het ook deed, dan is dat ook een reden. Op onze pagina's over culturele tradities staat per gemeenschap uitgebreider beschreven wat er gebruikelijk is.
Zo gaat u om met gewoonten in een sterfhuis
Vijf stappen, en de derde voorkomt de meeste ruzie.
- 1
Vraag wat er thuis gebruikelijk was
De oudste generatie weet meestal wat er vroeger werd gedaan.
- 2
Kies wat u zelf wilt aanhouden
Er is geen verplichting; u mag alles doen en alles laten.
- 3
Laat wie het belangrijk vindt het zelf doen
Dat voorkomt discussie over iets wat niemand kan bewijzen.
- 4
Vertel kinderen wat er gebeurt
Zeg wat u doet en waarom, zonder dreiging als het niet gebeurt.
- 5
Bedenk desnoods iets eigens
Een kaars, een lied of een open raam mag ook zelf verzonnen zijn.
Wat u kinderen wel en niet vertelt
Vertel wat u doet, niet wat er misgaat als het niet gebeurt.
Kinderen merken het meteen als er thuis iets verandert: een doek over de spiegel, gesloten gordijnen, een stilstaande klok. Als niemand er iets over zegt, verzinnen ze er zelf een verklaring bij, en die is bijna altijd enger dan de werkelijkheid. Zeg dus gewoon wat u doet en waarom u het doet, ook als dat antwoord is dat oma het vroeger ook zo deed. Wat u beter kunt laten is de dreigende versie: dat er iets ergs gebeurt als het niet gebeurt. Dat blijft hangen en het maakt kinderen bang voor iets wat niet bestaat. Wilt u ze betrekken, geef ze dan een taak: de kaars aansteken, de doek over de spiegel leggen, de bloemen halen. Meedoen werkt bij kinderen beter dan toekijken.
Wat u hier wel en niet vindt
Beschrijvend, niet voorschrijvend en niet spottend.
U vindt hier wat er vroeger gedaan werd en welke verklaring er destijds bij hoorde. Wij beschrijven dat, wij schrijven het niet voor en wij maken het niet belachelijk. Wat u hier ook vindt is de nuchtere kant: er gebeurt niets als u niets doet, en dat mag gezegd worden op een site die serieus genomen wil worden. U vindt hier geen lijst met alle regionale varianten, want die zijn lang niet allemaal te controleren en wij zetten liever niets neer dan iets wat we niet kunnen onderbouwen. Wat wij doen: de telefoon opnemen, uw situatie uitvragen en een zelfstandige uitvaartondernemer bij u in de buurt zoeken. Wat er in huis gebeurt in de dagen ervoor, bepaalt de familie zelf.
Zelf vastleggen wat u wilt
Ook een gewoonte mag u opschrijven.
Wie zelf hecht aan een bepaalde gewoonte, doet er goed aan die op te schrijven. Nabestaanden weten vaak niet wat er thuis gebruikelijk was, zeker niet als de generatie die het wist er niet meer is. Twee regels volstaan: dit wil ik wel, dit hoeft niet. Zet er meteen bij of u begraven of gecremeerd wilt worden en of u een dienst wilt, want dat zijn de vragen die als eerste gesteld worden. Kijk bij die gelegenheid ook of er een uitvaartverzekering op uw naam loopt en of die in geld of in diensten uitkeert; dat bepaalt hoeveel ruimte er straks is. Wij geven zelf geen financieel of verzekeringsadvies; voor advies over een polis kunt u terecht bij een AFM-geregistreerd adviseur.
Veelgestelde vragen over gebruiken rond de dood
De vragen die mensen stellen als het huis stil wordt.
Daar bestonden twee verklaringen naast elkaar. De ene: de dood breekt dwars door menselijke ijdelheid heen, dus de spiegel hoort weg. De andere: de ziel van de overledene zou andere zielen kunnen meenemen. In Gelderland zei men dat de dode niet van zijn eigen spiegelbeeld moest schrikken.
Het stilzetten van de klok hoorde bij dezelfde reeks handelingen als het afdekken van de spiegel: in het hele land gebruikelijk zodra er iemand was overleden. De gedachte erachter is dat de tijd in dat huis even stilstaat, tot aan de begrafenis.
Op Zuid-Beveland werden de matten van de vloer gehaald, de gordijnen weggenomen en de luiken gesloten. De reden die daarbij werd gegeven: voorkomen dat de ziel, nadat die het sterfhuis had verlaten, weer terug zou keren. Elders bestonden varianten van hetzelfde idee.
Nee. Er bestaat geen enkele verplichting en niemand controleert het. Het zijn gewoonten, geen regels. Sommige families houden ze aan omdat het van huis uit zo ging en het houvast geeft; andere doen er niets mee. Beide is goed en het is aan de familie zelf.
Sommige wel, vaak zonder dat mensen weten waar ze vandaan komen. Een spiegel afdekken of gordijnen dichthouden gebeurt nog; de klok stilzetten nauwelijks, al was het maar omdat weinig huizen nog een klok hebben die je kunt stilzetten. Wat blijft, is de behoefte om iets te doen.
Uit machteloosheid. Er is iemand overleden en er valt niets aan te doen, maar een handeling geeft de eerste uren vorm. Dat is precies waarom deze gewoonten zo lang zijn blijven bestaan: niet omdat ze werken, maar omdat ze iets te doen geven.
Dat komt voor, en het gaat zelden echt over de spiegel. Meestal gaat het over wie er iets te zeggen heeft. Spreek af dat wie een gewoonte belangrijk vindt, die zelf uitvoert, en dat niemand ertoe verplicht is. Zo houdt u het klein.
Ja. In de joodse traditie wordt de spiegel bedekt in de kamer waar de overledene ligt. Ook in andere tradities bestaan handelingen rond ramen, licht en tijd. Wat volksgeloof is en wat religie, loopt in de praktijk door elkaar en dat hoeft niemand uit te zoeken.
Zeker. De meeste gebruiken zijn ooit door iemand bedacht en daarna gewoonte geworden. Een kaars die brandt tot de uitvaart, een raam dat even open gaat, een lied op een vast moment: als het voor u klopt, is het goed. Verzin het samen.
De overledene werd thuis opgebaard, vroeger vaak op stro, en er werd bij gewaakt tot de begrafenis. Dat opbaren thuis kan nog steeds; het is alleen minder gebruikelijk geworden. Op onze pagina over thuis opbaren staat wat daar tegenwoordig bij komt kijken.
Nee. Dat is precies wat bijgeloof is: een verband dat er niet is. Wie niets afdekt en geen klok stilzet, overkomt niets. Voelt u toch een aandrang om iets te doen, doe het dan gerust; het hoeft geen betekenis te hebben om te helpen.
Zeg wat u doet en waarom u het doet, ook als dat omdat oma het altijd deed is. Kinderen vinden een handeling vaak prettiger dan uitleg. Wat u niet moet zeggen is dat er iets ergs gebeurt als het niet gebeurt; daar worden ze bang van.
Gerelateerde onderwerpen
Deze pagina's sluiten het dichtst aan bij dit onderwerp.
