Wat is de laatste levensfase?
De periode waarin genezing niet meer het doel is en de zorg zich richt op comfort — van palliatief via terminaal naar de stervensfase.
Zorgverleners onderscheiden drie stukken in deze periode. De palliatieve fase begint zodra duidelijk is dat genezing niet meer mogelijk is; die kan jaren duren en betekent niet dat iemand stervend is. De terminale fase is de laatste weken tot maanden, waarin de achteruitgang zichtbaar wordt en waarin ook regelingen als zorgverlof aan de orde komen. De stervensfase is de laatste dagen tot uren: iemand slaapt vrijwel doorlopend, eet en drinkt niet meer, de ademhaling wordt onregelmatig en de huid koud en gevlekt. In elk van die stukken spelen andere vragen: eerst over behandelen of stoppen, dan over de plek van sterven en de zorg thuis, en tenslotte over wat u ziet en wat u nog kunt doen. Hieronder staat per onderdeel waar u verder kunt lezen.
Ook gezocht als: palliatieve fase, terminale fase, stervensfase, laatste weken van het leven, waken bij een sterfbed, zorg in de laatste levensfase.
In het kort
- Palliatief: genezing geen doel meer; kan jaren duren
- Terminaal: de laatste weken tot maanden
- Stervensfase: de laatste dagen tot uren
- Keuzes: behandelgrenzen, reanimatie, sedatie, euthanasie
- Plek: thuis, hospice of ziekenhuis
- Vooraf: wensen en papieren op tijd op orde
Van palliatief naar de stervensfase
De drie fasen lopen in elkaar over, maar bij elke fase horen andere vragen en andere zorg.
| Fase | Wat het betekent | Wat er dan speelt |
|---|---|---|
| Palliatieve fase | Genezing is niet meer het doel; behandeling remt en verlicht | Behandelkeuzes, wensen vastleggen, zorg organiseren |
| Terminale fase | De laatste weken tot maanden, met zichtbare achteruitgang | Plek van sterven, zorgverlof, thuiszorg, hospice |
| Stervensfase | De laatste dagen tot uren | Comfort, waken, wie erbij wil zijn, wie u belt |
Per onderdeel een aparte pagina
Hieronder staat alles wat in deze fase speelt, gegroepeerd naar wat u nu nodig heeft.
Wat u ziet
Keuzes rond behandelen
Zorg en de plek van sterven
Achtergrond bij de ziekte
Vooraf vastleggen
Waar u in deze fase over beslist
Vier vragen komen bijna altijd langs, en ze zijn allemaal makkelijker te beantwoorden vóórdat ze acuut worden.
Doorbehandelen of stoppen
Een behandeling mag altijd geweigerd of gestaakt worden. Vraag bij elke behandeling of het doel genezing, remmen of comfort is.
Wel of niet reanimeren
Een niet-reanimeerverklaring werkt alleen als hulpverleners hem kunnen vinden. Leg vast en vertel het aan de mensen om u heen.
Sedatie of euthanasie
Twee heel verschillende dingen, met verschillende voorwaarden. Bespreek ze ruim voordat er haast bij is.
Aanwezig zijn, en het volhouden
Er valt weinig te doen aan de ziekte, maar aan comfort, aanwezigheid en het verdelen van de last wel.
- Houd de mond vochtig met een sponsje; dat helpt tegen dorstgevoel
- Blijf praten en aanraken, ook als er geen reactie meer komt
- Houd de kamer rustig, niet te warm en niet te fel verlicht
- Bel op tijd de mensen die erbij willen zijn
- Verdeel het waken en laat iemand anders de telefoon opvangen
- Eet en slaap zelf ook; waken duurt vaak langer dan verwacht
Zo komt u door deze periode
In deze volgorde weet u waar u staat, wat er is vastgelegd en wie u belt als er iets verandert.
- 1
Vraag waar u staat
Vraag de arts of dit de palliatieve, de terminale of de stervensfase is en wat dat betekent.
- 2
Leg de keuzes vast
Bespreek reanimatie, behandelgrenzen en sedatie, en leg die keuzes schriftelijk vast.
- 3
Kies de plek
Bespreek op tijd of iemand thuis, in een hospice of in het ziekenhuis wil sterven.
- 4
Zet de zorg klaar
Vraag welke zorg beschikbaar is en welk nummer u belt in de avond en de nacht.
- 5
Verdeel het waken
Maak een rooster, laat iemand anders de telefoon opvangen en zorg dat er steeds iemand kan slapen.
Wat u hier wel en niet vindt
Eén overzicht van een periode die op andere sites over tientallen losse folders verspreid ligt.
Wie in deze fase zit, zoekt zelden één ding. De ene avond gaat het over reutelen, de volgende over een hospiceplek en daarna over wat er in de laatste uren gebeurt. Op deze pagina staan die onderdelen bij elkaar, met per onderwerp een pagina die er dieper op ingaat. Zo hoeft u niet elke keer opnieuw te zoeken en weet u ook welke vragen er nog aankomen. Wat u hier niet vindt: een tijdlijn die zekerheid suggereert. Die bestaat niet.
Waar staat de uitvaartverzekering in dit geheel?
De polis dekt de uitvaart, niet de zorg ervoor — dat zijn twee gescheiden stelsels.
Alles wat vóór het overlijden gebeurt — wijkverpleging, hospice, medicatie, sedatie — valt onder de zorgverzekering of de Wet langdurige zorg. De uitvaartverzekering begint pas daarna. Zoek in deze fase rustig uit of er een polis is en van welk type, zodat de familie straks niet hoeft te zoeken. Bij een kapitaalpolis krijgt u geld, bij natura onderdelen.
Veelgestelde vragen over de laatste levensfase
De vragen die in deze periode het vaakst worden gesteld, van de eerste week tot de laatste dag.
De periode waarin genezing niet meer mogelijk is en de zorg zich richt op comfort. Die fase kan maanden duren, of dagen. Binnen die periode onderscheiden zorgverleners de palliatieve fase, de terminale fase van de laatste weken en tot slot de stervensfase van de laatste dagen.
Zodra duidelijk is dat genezing niet meer het doel is. Dat kan al jaren voor het overlijden zijn, bijvoorbeeld bij een chronische ziekte of bij uitgezaaide kanker. Palliatief betekent dus niet stervend; het betekent dat de behandeling zich op kwaliteit van leven richt.
Palliatief is de hele periode waarin genezing geen doel meer is. Terminaal duidt op de laatste fase daarbinnen, meestal de laatste weken tot maanden, waarin de achteruitgang duidelijk zichtbaar wordt. Voor sommige regelingen en verlofvormen wordt die terminale fase apart benoemd.
Dat verschilt sterk. De palliatieve fase kan jaren duren, de terminale fase weken tot maanden en de stervensfase uren tot dagen. Zorgverleners kunnen wel zeggen welke kant het op gaat, maar geen datum noemen. Zet praktische zaken daarom op tijd op orde.
Thuis, in een hospice of in het ziekenhuis. Thuis kan met huisarts, thuiszorg en vrijwilligers; in een hospice is er dag en nacht zorg in een huiselijke omgeving; in het ziekenhuis ligt de nadruk vaker op behandeling. Bespreek de voorkeur ruim op tijd.
Of een behandeling nog doorgaat, of iemand wil worden gereanimeerd, of palliatieve sedatie aan de orde is, en soms de vraag naar euthanasie of naar bewust stoppen met eten en drinken. Leg keuzes schriftelijk vast en bespreek ze met arts en familie.
Aanwezig zijn is het meeste. Verder: de mond vochtig houden, de kamer rustig, blijven praten ook zonder reactie, en het waken verdelen over meerdere mensen. Vraag de zorgverlener wat in deze situatie prettig is en wat u in deze fase beter kunt laten.
De huisarts of de thuiszorg, ook in de avond en de nacht. Buiten kantooruren neemt de huisartsenpost het over. Vraag vooraf welk nummer geldt en leg dat briefje zichtbaar bij de telefoon; zoeken op zo'n moment is het laatste wat u wilt.
Leg wensen voor de uitvaart vast, zoek de polissen en papieren bij elkaar, bespreek wie wat doet en wie erbij wil zijn. Dat lijkt te vroeg, maar het scheelt in de dagen erna enorm. Achteraf is er geen moment meer voor.
Op deze pagina staan alle onderdelen bij elkaar, met per onderwerp een aparte pagina: de tekenen die u ziet, de laatste uren, reutelen, sedatie en euthanasie, hospicezorg en de keuze om te stoppen met eten en drinken. Klik door naar wat nu speelt.
Wat er na het overlijden komt
Deze pagina's gaan over de dagen ná het overlijden, voor als het zover is.
