Wat gebeurt er in de laatste 48 uur?
Het bewustzijn zakt weg, de ademhaling wordt onregelmatig met steeds langere pauzes en de bloedsomloop trekt zich terug — het moment zelf is niet te voorspellen.
In de laatste twee dagen slaapt iemand vrijwel doorlopend en wordt hij niet meer echt wakker; de wakkere momenten worden korter en tenslotte blijven ze uit. Drinken lukt hooguit met een sponsje. De ademhaling wordt oppervlakkig en onregelmatig: pauzes van tien tot dertig seconden, gevolgd door een diepe zucht, soms met een reutelend geluid erbij. Handen, voeten en neus worden koud en er komen blauwpaarse vlekken op de huid; het gezicht wordt grauw en de trekken vallen weg. Er komt bijna geen urine meer. Soms is er onrust of plukken aan de deken. Het gehoor blijft vaak tot het laatst bestaan, dus praten heeft zin. Het einde herkent u aan de ademhaling die stopt en niet meer terugkomt; daarna is er geen enkele haast.
Ook gezocht als: laatste uren voor overlijden, laatste twee dagen sterven, stervensproces uren, waken bij het sterfbed, ademhaling stopt, moment van overlijden herkennen.
In het kort
- Bewustzijn: zakt weg; wakkere momenten worden korter
- Ademhaling: pauzes van tien tot dertig seconden
- Huid: koud, gevlekt, grauw gezicht
- Gehoor: blijft vaak tot het laatst bestaan
- Het moment: de ademhaling stopt en komt niet terug
- Daarna: geen haast; eerst een arts, dan pas de rest
Van twee dagen naar het laatste uur
De volgorde klopt vaker wel dan niet, maar het tempo verschilt sterk: bij de een duurt elke stap een dag, bij de ander een uur.
| Fase | Wat u ziet |
|---|---|
| Ongeveer twee dagen ervoor | Nauwelijks nog eten of drinken, bijna doorlopend slapen, kort en traag contact |
| Ongeveer een dag ervoor | Geen wakkere momenten meer, handen en voeten koud, huid gevlekt, weinig urine |
| De laatste uren | Onregelmatige ademhaling met lange pauzes, soms reutelen, soms onrust |
| Het laatste half uur | Pauzes van een halve minuut of langer, oppervlakkige ademteugen, grauw gezicht |
| Het moment zelf | De ademhaling stopt en komt niet terug; het gezicht ontspant, het wordt stil |
Drie dingen die er in deze uren toe doen
Er valt weinig te doen aan het proces zelf, maar aan comfort, aanwezigheid en het bijeenroepen van mensen wel.
Comfort
Mond vochtig houden met een sponsje, lippen invetten, hoofdeinde iets omhoog, kamer koel en rustig. Vraag de verpleegkundige om het voor te doen.
Stem en aanraking
Blijf praten, noem uw naam, vertel wat u doet en zeg wat gezegd moet worden. Een hand vasthouden is genoeg; er hoeft niets bijzonders te gebeuren.
Mensen erbij
Bel nu wie erbij wil zijn. Wachten tot het duidelijk is, is te laat gebleken voor veel families. Wie liever daarna komt, komt daarna.
Reutelen en onrust: wat het wel en niet is
Dit zijn de twee verschijnselen waar naasten achteraf het meest mee blijven zitten, terwijl ze allebei uitlegbaar zijn.
Reutelen is slijm in keel of luchtpijp dat niet meer wordt weggeslikt of opgehoest. Het geluid is luid en onregelmatig en klinkt alsof iemand stikt, maar de stervende ervaart het meestal niet zo; het bewustzijn is dan al ver weg. Een andere houding kan helpen, uitzuigen meestal niet. Terminale onrust — plukken aan de deken, willen opstaan, verwarde zinnen — komt eveneens vaak voor en zegt niets over hoe iemand in het leven stond. Meld het bij de arts, want er is soms iets aan te doen.
Wat er gebeurt als de ademhaling stopt
Er is geen alarm en geen klok die loopt: u mag zo lang blijven zitten als u wilt voordat u iemand belt.
Het einde is vaak stiller dan verwacht. De pauzes tussen de ademteugen worden langer, de laatste zucht blijft uit en het blijft stil. Het gezicht ontspant en de kleur verandert. Vaak weet niemand in de kamer meteen zeker of het gebeurd is; dat is normaal. Neem de tijd. Doe het raam open als dat bij u past, steek een kaars aan, zeg wat u nog wilde zeggen. Pas daarna belt u de huisarts of, buiten kantooruren, de huisartsenpost: een arts moet het overlijden vaststellen en de verklaring van overlijden opmaken. Daarna belt u een uitvaartondernemer.
Zo komt u deze twee dagen door
In deze volgorde weet u wie u belt, wie erbij is en hoe u het waken volhoudt.
- 1
Vraag wat er nu gebeurt
Vraag de arts of verpleegkundige of dit de laatste fase is en wat u de komende uren kunt verwachten.
- 2
Waarschuw wie erbij wil zijn
Bel nu de mensen die erbij willen zijn; het moment is niet te voorspellen en wachten kost soms te veel tijd.
- 3
Maak een waakrooster
Verdeel de uren, laat iemand anders de telefoon opvangen en zorg dat er steeds iemand kan slapen.
- 4
Leg de nummers klaar
Schrijf het nummer van de huisarts, de huisartsenpost en de thuiszorg op en leg dat briefje bij de telefoon.
- 5
Neem daarna de tijd
Als het zover is, is er geen haast: blijf zo lang bij uw naaste als u wilt voordat u iemand belt.
Wat u hier wel en niet vindt
Geen omfloerste taal en geen tijdlijn die zekerheid suggereert, maar wat u werkelijk gaat zien in deze uren.
Zoekt u hierop, dan vindt u vaak folders die het proces in algemene termen beschrijven, of vakteksten die niet voor naasten zijn geschreven. Wat helpt, is weten hoe lang zo'n adempauze kan duren, hoe reutelen klinkt en dat u na het overlijden gewoon mag blijven zitten. Dat staat hier, in gewone woorden en zonder beloftes over hoelang het nog duurt.
Wat doet een uitvaartverzekering in deze dagen?
In de laatste dagen hoeft u niets te doen met de polis, maar wel te weten dat hij er is.
Meld het overlijden pas nadat het zover is; een uitkering loopt niet vooruit. Wat wel helpt is nu vast weten of er een polis is en welke soort. Bij een kapitaalverzekering komt er een bedrag vrij dat u zelf besteedt. Bij een naturaverzekering ligt een deel van de invulling al vast. Dat verschil bepaalt hoeveel ruimte u straks heeft om de uitvaart persoonlijk te maken.
Veelgestelde vragen over de laatste uren
De vragen die naasten aan het bed stellen, ook de vragen die men aarzelt om hardop te stellen.
Zeker weten kan niemand dat. Zorgverleners letten op een combinatie: nauwelijks nog drinken, bijna doorlopend slapen, koude en gevlekte handen, een ademhaling met lange pauzes en steeds minder urine. Komen die tekenen samen en gaan ze snel achter elkaar, dan gaat het meestal om uren tot dagen.
Ja. De ademhaling wordt oppervlakkig en onregelmatig, met pauzes die kunnen oplopen tot een halve minuut, gevolgd door een diepe zucht. Soms komt er een reutelend geluid bij. Het ziet er zwaar uit, maar wijst meestal niet op benauwdheid; vraag het na bij de verpleegkundige.
Meestal niet meer helder. Iemand zakt weg in een slaap waaruit hij niet meer wakker wordt, soms met korte momenten waarop de ogen opengaan. Het gehoor blijft vaak lang bestaan, dus blijf praten en noem uw naam; ga ervan uit dat uw stem aankomt.
Als iemand er nog bij wil zijn, is wachten riskant: niemand kan het moment voorspellen. Bel liever een dag te vroeg dan een uur te laat. Bespreek ook wie er in de kamer wil zijn en wie liever daarna komt; beide is goed.
Ja, en dat helpt echt. Bevochtig de mond met een sponsje of een paar druppels water, houd de lippen vet met een balsem en verwijder korstjes voorzichtig. Vraag de verpleegkundige het even voor te doen; het is zo gebeurd en geeft veel comfort.
Aan het stoppen van de ademhaling. De pauzes worden langer, de zucht die volgt blijft uit en het blijft stil. Vaak ontspant het gezicht en verandert de kleur. Er is geen haast: neem de tijd voordat u iemand belt, dat mag altijd.
Een arts stelt de dood vast en maakt de verklaring van overlijden op; thuis is dat de huisarts of de dienstdoende arts. Daarna belt u een uitvaartondernemer. Tot die tijd hoeft er niets te gebeuren, ook niet midden in de nacht.
Ja. U mag zo lang bij uw naaste blijven als u wilt, in alle rust. Er is geen voorschrift dat u opjaagt en geen termijn waarbinnen iemand moet worden opgehaald. Zeg dat ook tegen de ondernemer, dan houdt hij daar rekening mee.
Niet meteen. Bel eerst de arts, want de dood moet worden vastgesteld; in de nacht is dat de huisartsenpost of de dienstdoende arts. Een uitvaartondernemer kan daarna komen, ook 's nachts, maar het mag ook de volgende ochtend als u dat prettiger vindt.
Door het niet alleen te doen. Maak een rooster, laat iemand anders de telefoon en het bezoek opvangen, eet en slaap. Loop af en toe naar buiten. Een uur weg zijn is geen tekort aan liefde; het is wat u overeind houdt.
Gerelateerde onderwerpen
Deze pagina's sluiten het dichtst aan: de tekenen zelf, wat u thuis doet en wat er daarna met het lichaam gebeurt.
