Erft mijn partner als wij samenwonen?
Nee, niet zonder testament — ongeacht hoeveel jaren u samen bent.
Het wettelijk erfrecht kent maar drie soorten erfgenamen: echtgenoten, geregistreerd partners en bloedverwanten. Een samenwonende partner staat in geen van die drie rijtjes. Woont u samen zonder huwelijk en zonder geregistreerd partnerschap, dan erft uw partner dus niets van u — ook niet na twintig jaar, ook niet met kinderen, ook niet met een samenlevingscontract. Alleen een testament maakt uw partner erfgenaam; er bestaat geen tweede route. Voor de erfbelasting ligt het anders: daar kunt u wel partner zijn zonder te trouwen, maar alleen als u aan vaste voorwaarden voldoet. Die twee dingen worden vaak door elkaar gehaald, en dat verschil is precies waar het misgaat.
Ook gezocht als: samenwonen erfrecht, erft mijn vriend of vriendin, samenlevingscontract en erfenis, fiscaal partner erfbelasting, partnervrijstelling samenwoners.
In het kort
- Erfrecht: samenwoners erven niet van elkaar
- Enige oplossing: een testament bij de notaris
- Samenlevingscontract: maakt u géén erfgenaam
- Erfbelasting: daar kunt u wél partner zijn
- Twee routes: notarieel contract, of vijf jaar samen
- Vergeet niet: pensioen, polissen en de uitvaart
Wat de wet zegt over samenwoners
Het erfrecht kent uw partner eenvoudigweg niet.
Nederland kent drie manieren om officieel partner te zijn: trouwen, een geregistreerd partnerschap aangaan, of samenwonen. Voor het erfrecht tellen alleen de eerste twee. Wie samenwoont zonder een van die twee stappen, is voor de wet juridisch een huisgenoot en geen erfgenaam. Dat voelt onlogisch, want in het dagelijks leven verandert er niets: u deelt de rekeningen, de hypotheek staat op twee namen, u voedt samen kinderen op. Maar op het moment van overlijden schakelt de wet over op een lijstje waar uw partner niet in voorkomt, en gaat alles naar de bloedverwanten van de overledene: kinderen, en als die er niet zijn de ouders, broers en zussen. Dat is geen uitzondering of een fout in het systeem, het is de hoofdregel. Wie dat niet wil, moet het zelf anders vastleggen.
| Situatie | Erft de partner | Partner voor de erfbelasting |
|---|---|---|
| Getrouwd | Ja, van rechtswege | Ja |
| Geregistreerd partnerschap | Ja, van rechtswege | Ja |
| Samenwonen, niets vastgelegd | Nee | Alleen na vijf jaar op hetzelfde adres |
| Samenwonen met notarieel contract | Nee | Ja, na zes maanden |
| Samenwonen met testament | Ja | Alleen als aan de voorwaarden is voldaan |
Wat een samenlevingscontract wel en niet doet
Het legt afspraken vast, maar het maakt geen erfgenaam.
Dit is het punt waarop de meeste mensen op het verkeerde been staan. Een samenlevingscontract voelt als het papier waarmee alles geregeld is, en zo wordt het ook vaak gepresenteerd. In werkelijkheid doet het iets anders: het legt afspraken vast over hoe u samenleeft, wie welke kosten draagt en wat er met gezamenlijke spullen gebeurt. Er kan een verblijvingsbeding in staan, waardoor gezamenlijke goederen bij overlijden achterblijven bij de langstlevende. Nuttig, maar dat gaat over wat al van u samen was, niet over de nalatenschap. Uw partner wordt er geen erfgenaam door. Voor de erfbelasting is een notarieel contract wél van grote waarde, en dat is de reden dat notarissen het adviseren. Maar wie denkt daarmee klaar te zijn, komt bedrogen uit op het moment dat het telt.
Het testament is de enige route
Er bestaat geen andere manier om uw partner erfgenaam te maken.
Wilt u dat uw partner iets van u erft, dan is er precies één weg: een testament bij de notaris. Daarin zet u wie wat krijgt, en daarmee doorbreekt u het wettelijke rijtje. U bent daarbij niet volledig vrij als u kinderen heeft, want die houden recht op hun legitieme portie, maar binnen die grens kunt u uw partner ruim bedenken. In hetzelfde bezoek kunt u meer laten opnemen: wie de nalatenschap afwikkelt, wie de opdracht voor de uitvaart mag geven en wat er met de spullen gebeurt. Dat is efficient, want het is dezelfde afspraak en dezelfde akte. Wacht er niet mee tot een verhuizing, een ziekte of een verjaardag; het is een middag werk en daarna staat het er voor jaren. De meeste spijt achteraf gaat over dit ene document dat er nooit is gekomen.
Fiscaal partner voor de erfbelasting
Hier kunt u wél partner zijn zonder te trouwen.
Het erfrecht bepaalt of uw partner iets krijgt; de erfbelasting bepaalt hoeveel daarvan overblijft. Dat zijn twee losse regels, en het verschil is groot. Bent u geen partner voor de Belastingdienst, dan valt uw partner in de hoogste tariefgroep met de laagste vrijstelling — dezelfde behandeling als een verre kennis. Bent u dat wel, dan geldt dezelfde ruime vrijstelling als voor gehuwden. Om zonder huwelijk toch partner te zijn, moet u minimaal zes maanden onafgebroken op hetzelfde adres staan ingeschreven in de basisregistratie personen. Daarnaast geldt één van twee aanvullende eisen: ofwel een notarieel samenlevingscontract met wederzijdse zorgverplichting dat minstens zes maanden oud is, ofwel vijf jaar onafgebroken op hetzelfde adres ingeschreven staan. U moet allebei meerderjarig zijn en geen bloedverwant in de rechte lijn. Het exacte vrijstellingsbedrag staat bij de Belastingdienst en verandert; kijk het na op het moment dat het speelt.
Het huis waarin u samen woont
Wie op de akte staat, bepaalt waar het naartoe gaat.
De pijnlijkste verhalen gaan over de woning. Staat het huis alleen op naam van uw overleden partner, dan gaat het naar diens erfgenamen, en dat zijn zonder testament de familie. In het slechtste geval hoort u van mensen die u nauwelijks kent dat het huis verkocht wordt en dat u eruit moet, in de weken waarin u net begonnen bent met rouwen. Kocht u samen, dan bent u ieder eigenaar van uw eigen deel; het deel van uw partner gaat naar de erfgenamen, tenzij er iets is vastgelegd. Een verblijvingsbeding in een samenlevingscontract kan hier iets doen voor gezamenlijke goederen, en een testament kan het aanvullen met bijvoorbeeld een recht om te blijven wonen. Vraag de notaris expliciet wat er in uw geval met de woning gebeurt en laat het uitrekenen, want dit is de post waar het echt om gaat.
Pensioen en polissen gaan niet vanzelf
Een samenwonende partner moet vaak apart worden aangemeld.
Naast de notaris is er een tweede rondje te maken, en dat kost een half uur. Nabestaandenpensioen gaat bij veel regelingen niet automatisch naar een samenwonende partner: die moet apart zijn aangemeld bij de pensioenuitvoerder, en soms is een samenlevingscontract daarvoor een voorwaarde. Wie dat nooit heeft gedaan, komt daar pas achter op het moment dat het niet meer te herstellen is. Hetzelfde geldt voor de begunstiging op een levensverzekering en op een uitvaartverzekering: daar staat soms nog een ouder of een vorige partner. Kijk uw pensioenoverzicht na, bel de uitvoerder en vraag letterlijk of uw partner bij hen bekend is. Zet daarna op papier waar de polissen liggen en bij welke maatschappijen, want nabestaanden die dat niet weten zijn er dagen mee bezig terwijl er ook nog een afscheid voor de deur staat.
Wie bepaalt de uitvaart
In de praktijk beslist wie de zorg op zich neemt.
Dit is het deel waar wij dagelijks mee te maken hebben. In de praktijk kan degene die de zorg op zich neemt de opdracht geven aan een uitvaartondernemer, en dat is meestal vanzelfsprekend de partner met wie iemand samenwoonde. Het wringt pas als de familie er anders over denkt. Dan blijkt dat een samenwonende partner juridisch zwakker staat dan een echtgenoot, en dat er in die paar dagen geen tijd is om dat uit te vechten. Wat op zo'n moment het meeste gewicht heeft, is wat de overledene zelf heeft opgeschreven: wie mag beslissen, en wat er moet gebeuren. Dat is geen ingewikkeld document. Een gedateerd en ondertekend briefje waarop staat wie uw uitvaart mag bepalen doet al veel, en in een testament kan het steviger. Zet het erbij als u toch naar de notaris gaat.
Als er kinderen zijn
Kinderen erven wel, uw partner niet.
Veel samenwoners denken dat kinderen de zaak vanzelf goedmaken, en dat is niet zo. Kinderen zijn bloedverwanten en erven dus, ook zonder testament. Uw partner blijft daarbuiten staan. Dat kan tot een vreemde uitkomst leiden: uw jonge kinderen worden erfgenaam van uw vermogen terwijl de partner met wie zij samenwonen niets krijgt en soms zelfs met een kantonrechter te maken krijgt om iets uit die erfenis te mogen gebruiken. Bij samengestelde gezinnen wordt het nog ingewikkelder, omdat de kinderen van de ene ouder niets erven van de partner van die ouder. Er zijn notariele oplossingen voor, van een testament met een vruchtgebruikregeling tot een tweetrapsmaking, maar geen daarvan ontstaat vanzelf. Laat uitleggen wat er in uw gezin gebeurt als een van u wegvalt, en doe dat voordat het speelt.
Zo beschermt u elkaar als samenwoners
Vijf stappen, en de eerste is een telefoontje.
- 1
Maak een testament
Alleen een testament maakt uw partner erfgenaam; niets anders doet dat.
- 2
Laat een notarieel samenlevingscontract opstellen
Dat telt na zes maanden mee voor de erfbelasting.
- 3
Controleer de inschrijving in de BRP
U moet allebei op hetzelfde adres staan ingeschreven.
- 4
Meld uw partner aan bij het pensioen
Nabestaandenpensioen gaat lang niet altijd automatisch.
- 5
Leg vast wie de uitvaart bepaalt
Een samenwonende partner staat juridisch zwakker dan een echtgenoot.
Wat u hier wel en niet vindt
De regel en de route, geen advies over uw eigen dossier.
U vindt hier hoe het erfrecht met samenwoners omgaat en welke twee documenten dat oplossen. U vindt hier geen berekening van wat uw partner overhoudt en geen advies over uw eigen situatie; daarvoor is een notaris de aangewezen persoon, en die kan uw akten en uw inschrijving inzien. Wat wij doen: de telefoon opnemen, uw situatie uitvragen en een zelfstandige uitvaartondernemer bij u in de buurt zoeken. Als er niets is vastgelegd en de verhoudingen met de familie liggen ingewikkeld, zeg dat dan meteen in het eerste gesprek. Dan weet de ondernemer vanaf het begin met wie hij overlegt en wie er tekent, en dat scheelt onduidelijkheid op een moment waarop niemand daar ruimte voor heeft.
Zet het deze maand op papier
Een notaris, een pensioenuitvoerder en een briefje.
Wie samenwoont en niets heeft vastgelegd, heeft geen probleem tot het moment dat het er ineens helemaal is. Drie dingen nemen het grootste risico weg. Ten eerste een testament, want dat is de enige manier waarop uw partner erft. Ten tweede een notarieel samenlevingscontract met wederzijdse zorgverplichting, dat na zes maanden meetelt voor de erfbelasting. Ten derde een rondje langs uw pensioenuitvoerder en uw polissen, zodat uw partner daar bekend staat. Kijk daarnaast wat een afscheid ongeveer kost en of er een uitvaartverzekering loopt, en of die uitkeert in geld of in diensten; dat laatste bepaalt hoeveel keuzevrijheid nabestaanden straks hebben. Wij geven zelf geen financieel of verzekeringsadvies; voor advies over een polis kunt u terecht bij een AFM-geregistreerd adviseur.
Veelgestelde vragen over samenwonen en overlijden
De vragen die pas gesteld worden als het te laat is.
Nee. Het wettelijk erfrecht kent alleen echtgenoten, geregistreerd partners en bloedverwanten. Bent u niet getrouwd en heeft u geen geregistreerd partnerschap, dan erft uw partner niets, hoe lang u ook samen bent. Daarvoor is een testament nodig, en dat is de enige route.
Voor het erfrecht niet. Een samenlevingscontract legt afspraken vast over het samenwonen en kan iets doen met gezamenlijke spullen, maar het maakt uw partner geen erfgenaam. Wilt u dat wel, dan heeft u daarnaast een testament nodig; die twee documenten doen verschillende dingen.
Dat hangt af van wie eigenaar is. Staat het huis op naam van uw overleden partner, dan gaat het naar diens erfgenamen, en dat zijn zonder testament de familie. U kunt dan in het ergste geval te horen krijgen dat u eruit moet.
Daarvoor gelden aparte regels. Bent u geen fiscaal partner, dan betaalt u het hoogste tarief met de laagste vrijstelling, ook als u dertig jaar samen was. Bent u dat wel, dan geldt dezelfde vrijstelling als voor gehuwden. Het exacte bedrag staat bij de Belastingdienst en verandert.
U moet minimaal zes maanden onafgebroken op hetzelfde adres staan ingeschreven. Daarnaast heeft u ofwel een notarieel samenlevingscontract met wederzijdse zorgverplichting van minimaal zes maanden oud, ofwel u staat minimaal vijf jaar onafgebroken op hetzelfde adres ingeschreven. Beiden meerderjarig, geen directe bloedverwant.
Dan is een notarieel samenlevingscontract de snelste route: dat telt na zes maanden mee voor de erfbelasting, terwijl u anders vijf jaar moet wachten. Laat er meteen een testament bij maken, want zonder testament erft uw partner nog steeds niets van u.
Wie feitelijk de zorg op zich neemt kan de opdracht geven, maar bij onenigheid met de familie staat een samenwonende partner juridisch zwakker dan een echtgenoot. Leg daarom vast wie uw uitvaart mag bepalen; dat is een zin op papier en het voorkomt veel.
Niet automatisch. Bij veel pensioenregelingen moet een partner apart worden aangemeld, en soms is een samenlevingscontract een voorwaarde. Kijk dus in uw pensioenoverzicht en bel de uitvoerder; dit is precies het punt waarop mensen achteraf bot vangen, en dan is het niet meer te herstellen.
Dan bent u ieder eigenaar van uw deel. Het deel van uw overleden partner gaat naar diens erfgenamen, tenzij daar iets voor is vastgelegd. In een samenlevingscontract kan een verblijvingsbeding staan voor gezamenlijke goederen; vraag de notaris wat er bij u geldt.
Voor het erfrecht van uw partner niet: kinderen erven wel, de partner niet. Dat kan tot de vreemde uitkomst leiden dat uw jonge kinderen erfgenaam zijn terwijl uw partner niets krijgt. Een testament is dan extra belangrijk, en een notaris legt uit hoe dat werkt.
Dat verschilt per notaris en die tarieven staan niet in onze prijsvergelijking; vraag een offerte op bij twee kantoren. Wat wel vaststaat is de verhouding: het is eenmalig en het weegt niet op tegen wat er misgaat als er niets ligt.
Bel een notaris en vraag om twee dingen tegelijk: een samenlevingscontract met wederzijdse zorgverplichting en een testament. Zet daarna uw partner als begunstigde op uw polissen en meld hem of haar aan bij uw pensioenuitvoerder. Dat is één middag werk en het scheelt uw partner alles.
Gerelateerde onderwerpen
Deze pagina's sluiten het dichtst aan bij dit onderwerp.
