Een schouwarts is de gemeentelijk lijkschouwer: een forensisch arts die komt als de eigen arts niet overtuigd is van een natuurlijke dood, en altijd na euthanasie. Hij onderzoekt het lichaam en de omstandigheden en geeft daarna een verklaring van overlijden af, of hij brengt verslag uit aan de officier van justitie, die over de vrijgave beslist. Pas daarna kan de uitvaart in gang worden gezet; een crematie zonder afscheidsdienst kost via onze vaste uitvaartpartner €1.750. Bel dag en nacht 085-0048099: u wordt automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner, dat uw vragen beantwoordt en, als u dat wilt, de uitvaart in gang zet bij een uitvaartverzorger bij u in de buurt.
Ook gezocht als: schouwarts, schouwarts bij overlijden, lijkschouwer, gemeentelijk lijkschouwer, gemeentelijke lijkschouwer, forensisch arts bij overlijden, lijkschouw, lijkschouwing, wat doet een schouwarts.
- Elke overledene wordt geschouwd: door de behandelend arts of door de gemeentelijk lijkschouwer (artikel 3 Wet op de lijkbezorging).
- De schouwarts komt bij twijfel aan een natuurlijke dood, na een ongeval of zelfdoding, en altijd na euthanasie.
- Tot hij er is, verandert u niets aan het lichaam of de ruimte: niet verplaatsen, wassen of opruimen.
- Is ook hij niet overtuigd van een natuurlijke dood, dan beslist de officier van justitie over vrijgave of verder onderzoek.
- Het verlof tot begraven of cremeren komt van de gemeente en is gratis; de uitvaart blijft binnen de zesde werkdag, tenzij de burgemeester anders beslist.
Wat is een schouwarts?
Een schouwarts is de gemeentelijk lijkschouwer: een forensisch arts die door de gemeente is benoemd om een overledene te schouwen als de eigen arts niet zeker is van een natuurlijke dood, en altijd na euthanasie of hulp bij zelfdoding.
Schouwen betekent: het lichaam en de omstandigheden van het overlijden onderzoeken en vaststellen waaraan iemand is overleden. De wet laat dat over aan twee soorten artsen: de behandelend arts, of een gemeentelijk lijkschouwer (artikel 3 Wet op de lijkbezorging).
Omdat dat laatste woord lang is, zeggen artsen en nabestaanden vaak gewoon schouwarts; de artsenfederatie KNMG gebruikt beide namen voor dezelfde arts.
Niet iedere arts mag schouwarts worden. De gemeente mag alleen artsen benoemen die als forensisch arts in het daarvoor bedoelde register staan (artikel 5 Wet op de lijkbezorging). In de praktijk is de schouwarts vaak een forensisch arts van de GGD in uw regio.
Komt de schouwarts bij u, dan zegt dat niets over u en niets over schuld. Het is de vaste procedure zodra een arts niet volledig overtuigd is dat iemand alleen door ziekte is overleden.
Wilt u nu al weten wat er daarna komt?
Bel dag en nacht en u wordt automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner, dat uw vragen beantwoordt en, als u dat wilt, de uitvaart in gang zet bij een uitvaartverzorger bij u in de buurt.
Wat is het verschil tussen de behandelend arts en de gemeentelijk lijkschouwer (forensisch arts)?
De behandelend arts is de arts die uw dierbare het laatst onder zijn zorg had en schouwt bij een natuurlijk overlijden; de gemeentelijk lijkschouwer is een forensisch arts die de schouw overneemt zodra die arts niet overtuigd is van een natuurlijke dood, of als hij niet mag of kan schouwen.
De behandelend arts
- Meestal de huisarts, de dienstdoende huisarts of een arts in het ziekenhuis of verpleeghuis
- Schouwt bij een verwacht overlijden, bijvoorbeeld na een ziekbed
- Geeft de verklaring van overlijden af als hij overtuigd is van een natuurlijke dood (artikel 7 Wet op de lijkbezorging)
- Mag niet schouwen als hij familie is tot in de derde graad, of de partner (artikel 6 Wet op de lijkbezorging)
De gemeentelijk lijkschouwer
- Een forensisch arts, door de gemeente benoemd (artikel 4 en 5 Wet op de lijkbezorging)
- Komt als de behandelend arts twijfelt, bij een kennelijk niet-natuurlijke dood en na euthanasie
- Geeft zelf een verklaring van overlijden af als hij alsnog overtuigd raakt van een natuurlijke dood
- Brengt anders verslag uit aan de officier van justitie (artikel 10 Wet op de lijkbezorging)
Volgens de handreiking over natuurlijke en niet-natuurlijke dood van de KNMG, het Openbaar Ministerie en de Inspectie hoort de behandelend arts een overledene redelijkerwijs binnen drie uur te schouwen nadat hij over het overlijden is ingelicht. Is de eigen arts niet bereikbaar, dan kan ook de gemeentelijk lijkschouwer de schouw doen.
Wanneer komt er een schouwarts bij een overlijden?
Er komt een schouwarts als de arts niet overtuigd is dat het overlijden uitsluitend door ziekte komt, na euthanasie of hulp bij zelfdoding, en voor overleg bij elk overlijden van iemand onder de 18 jaar.
De wet zelf geeft geen lijst. Artsen werken met de definitie uit de handreiking van de KNMG, het Openbaar Ministerie en de Inspectie: een natuurlijke dood is een overlijden dat uitsluitend het gevolg is van een spontane ziekte. Alles wat daarbuiten valt, of waar de arts aan twijfelt, gaat naar de schouwarts. Volgens die handreiking en de forensisch artsen van de GGD gaat het onder meer om:
- een ongeval, ook een val of een verkeersongeluk, zelfs als iemand er pas weken later aan overlijdt
- zelfdoding, verdrinking, verstikking of verbranding
- een vergiftiging of overdosis van drugs of medicijnen
- geweld of een mogelijk misdrijf
- een ernstige onbedoelde gebeurtenis in de zorg (een calamiteit)
- euthanasie of hulp bij zelfdoding, waarvoor een eigen procedure geldt
- een onverwacht overlijden waarbij de arts de oorzaak niet kan verklaren
Een voorbeeld dat veel families verrast: een oudere valt, breekt een heup en overlijdt enkele weken later aan een longontsteking. Volgens de handreiking is dat een niet-natuurlijke dood, dus komt er een schouwarts, ook al lag uw dierbare al die tijd in het ziekenhuis of verpleeghuis. Meer over de gevolgen leest u op onze pagina over een niet-natuurlijke dood.
Vindt u iemand overleden zonder dat er een arts bij is, bel dan 112. Wat er dan gebeurt, staat stap voor stap op onze pagina wat te doen bij lijkvinding. Is iemand thuis overleden na een ziekbed, dan komt meestal alleen de eigen arts; zie overlijden thuis: wat te doen.
Wat doet de schouwarts precies?
De schouwarts vraagt de medische voorgeschiedenis op, kijkt naar de omstandigheden, onderzoekt het lichaam en beslist dan of hij een verklaring van natuurlijk overlijden afgeeft of verslag uitbrengt aan de officier van justitie.
Voorgeschiedenis opvragen
Hij overlegt met de behandelend arts en vraagt de medische voorgeschiedenis op bij de huisarts.
De omstandigheden bekijken
Hij kijkt waar en hoe iemand is overleden. Soms werkt hij daarbij samen met de politie, die dan ook foto's kan maken.
Het lichaam onderzoeken
Een uitwendig onderzoek, zo nodig met een temperatuurmeting. Soms gebeurt dat in het mortuarium van het ziekenhuis; daar mag u niet bij zijn.
Een oordeel geven
Hij stelt de datum, het geschatte tijdstip, de vermoedelijke oorzaak en de aard van het overlijden vast, en kiest: verklaring van overlijden, of verslag aan de officier van justitie.
Deze onderdelen komen uit de handreiking van de KNMG, het Openbaar Ministerie en de Inspectie en uit de nabestaandenfolder van de forensisch artsen van GGD Hart voor Brabant en GGD Brabant-Zuidoost. Een schouw is geen sectie: er wordt niets aan het lichaam geopend. Een sectie volgt alleen als de officier van justitie die beveelt; zie obductie en gerechtelijke sectie.
Wanneer schakelt de lijkschouwer de officier van justitie in?
Is ook de schouwarts niet overtuigd van een natuurlijke dood, dan brengt hij direct verslag uit aan de officier van justitie en waarschuwt hij de ambtenaar van de burgerlijke stand (artikel 10 Wet op de lijkbezorging).
Raakt de schouwarts na zijn onderzoek wél overtuigd van een natuurlijke dood, dan geeft hij zelf de verklaring van overlijden af en komt de officier van justitie er niet aan te pas. In alle andere gevallen beslist de officier, meestal na een telefoongesprek met de schouwarts. Volgens de handreiking van de KNMG, het Openbaar Ministerie en de Inspectie zijn er dan drie uitkomsten:
- Geen vermoeden van een strafbaar feit. De officier geeft het lichaam vrij voor begraven of cremeren. Dit geldt bijvoorbeeld bij een verdrinking of een ongeluk waarbij alleen het slachtoffer betrokken was.
- Wel een vermoeden, maar geen verder onderzoek nodig. Ook dan volgt vrijgave.
- Verder onderzoek nodig. De politie gaat aan de slag en de officier weegt af of een gerechtelijke sectie nodig is. Daarvoor is geen toestemming van de familie nodig. Na de sectie beslist hij opnieuw over de vrijgave.
Zolang de officier niet heeft beslist, mag het lichaam niet worden vervoerd zonder zijn verlof (artikel 76 Wet op de lijkbezorging). De officier kan ook uitstel van de begrafenis of crematie gelasten, een crematie verbieden, of verbieden dat de as wordt verstrooid of meegegeven. Dat gebeurt alleen als het onderzoek dat vraagt. Hoe een sectie verloopt en wat die betekent voor het afscheid, leest u op onze pagina over gerechtelijke sectie.
Hoe lang duurt het voordat de uitvaart door kan (verlof tot begraven of cremeren)?
De uitvaart kan door zodra de gemeente het verlof tot begraven of cremeren afgeeft, en dat gebeurt pas als er een verklaring van overlijden ligt of, bij een niet-natuurlijke dood, een verklaring van geen bezwaar van de officier van justitie (artikel 12 Wet op de lijkbezorging).
Een vaste wachttijd bestaat niet. Na een schouw zonder verdere vragen kan het snel gaan. Moet de schouwarts eerst de officier van justitie spreken, dan kan het even duren: volgens de forensisch artsen van GGD Hart voor Brabant en GGD Brabant-Zuidoost is de officier niet altijd direct bereikbaar. De forensisch arts of de politie belt u zodra er toestemming is; pas daarna mag de uitvaartverzorger uw dierbare ophalen.
Daarna gelden de gewone termijnen. Begraven of cremeren mag niet eerder dan 36 uur na het overlijden en moet uiterlijk op de zesde werkdag gebeuren (artikel 16 Wet op de lijkbezorging). Loopt het onderzoek uit, dan kan de burgemeester een andere termijn bepalen (artikel 17 Wet op de lijkbezorging). Het verlof zelf is gratis (artikel 11 Wet op de lijkbezorging). Hoe u die dagen indeelt, staat op onze pagina uitvaart binnen hoeveel dagen.
Wat is de verklaring van overlijden (A- en B-formulier)?
Het A-formulier is de verklaring van overlijden die de gemeente nodig heeft voor de akte en het verlof; het B-formulier is de doodsoorzaakverklaring voor het CBS, in een gesloten envelop die u niet hoeft te openen of in te vullen.
De verklaring van overlijden geeft alleen de arts die zelf heeft geschouwd, en alleen als hij overtuigd is dat de dood een natuurlijke oorzaak heeft (artikel 7 Wet op de lijkbezorging). Bij een overleden kind staat op het A-formulier ook de naam van de lijkschouwer met wie de arts heeft overlegd.
Is de dood niet-natuurlijk, dan vult de schouwarts geen gewone verklaring van overlijden in. Hij brengt verslag uit aan de officier van justitie en waarschuwt de burgerlijke stand. De gemeente geeft het verlof dan af op basis van de verklaring van geen bezwaar van de officier (artikel 12 Wet op de lijkbezorging). Na euthanasie vult de forensisch arts volgens de GGD een formulier in voor de uitvaartverzorger en zorgt hij voor de verplichte formulieren voor de gemeente en het CBS.
Met die papieren doet u, of de uitvaartverzorger, aangifte bij de gemeente. Hoe dat werkt, leest u op onze pagina overlijden melden bij de gemeente.
Mag ik bij de overledene blijven en mag ik het lichaam aanraken?
Bij een natuurlijk overlijden mag u bij uw dierbare blijven en hem of haar aanraken; komt er een schouwarts, dan blijft u meestal welkom, maar verandert u tot de vrijgave niets aan het lichaam of de ruimte.
Dat is geen wantrouwen. Als er toch een strafbaar feit in het spel zou zijn, moet de politie nog sporen kunnen vinden. Volgens de handreiking van de KNMG, het Openbaar Ministerie en de Inspectie en de folder van de GGD geldt tot de schouw:
- niet verplaatsen of vervoeren, ook niet naar een ander bed
- niet wassen, omkleden of afleggen
- geen infuus, katheter, slangetje of drain weghalen; dat geldt ook voor het personeel in het ziekenhuis
- de ruimte niet schoonmaken en geen medicijnverpakkingen weggooien
- na euthanasie het lichaam zoveel mogelijk in dezelfde houding laten
Een hand vasthouden of naast uw dierbare zitten: vraag het even aan de arts of de politie. Soms vragen zij u ergens anders te wachten, bijvoorbeeld als de kamer moet worden afgesloten. Was het ongeval al lang geleden, zoals bij een val weken eerder, dan kan volgens de handreiking in overleg met de schouwarts eerder ruimte zijn voor afscheid, omdat er dan geen sporen meer verloren gaan.
Na de vrijgave mag alles weer. U kunt uw dierbare thuis of elders laten opbaren en zo vaak bij hem of haar zijn als u wilt. Is er letsel, dan kan er vaak veel worden hersteld; zie restauratie na letsel en thuis opbaren.
Kost de schouw iets voor de nabestaanden?
De gemeentelijke lijkschouw is een taak van de gemeente: burgemeester en wethouders zorgen dat overledenen geschouwd kunnen worden en benoemen de lijkschouwers (artikel 4 Wet op de lijkbezorging), en volgens GGD Flevoland dragen gemeenten de kosten van de lijkschouw.
De Wet op de lijkbezorging noemt geen bijdrage van nabestaanden voor de schouw, en het verlof tot begraven of cremeren is gratis (artikel 11 Wet op de lijkbezorging). Krijgt u toch een rekening die met de schouw te maken lijkt te hebben, vraag de gemeente dan waarvoor die is.
De uitvaart zelf betaalt u wel, of de nalatenschap of een verzekering. Doet u alles zelf zonder opbaring, dan komt u uit op circa €800. Via onze vaste uitvaartpartner kost een crematie zonder afscheidsdienst €1.750 en een eenvoudige begrafenis €3.900, met vaste samenstellingen tot €7.500 voor een crematie en €9.400 voor een begrafenis. Alle zes samenstellingen staan uitgewerkt op wat kost een uitvaart: voorbeelden.
Wat is de rol bij euthanasie en bij een kind?
Na euthanasie of hulp bij zelfdoding komt altijd een schouwarts, omdat de wet dit als niet-natuurlijk behandelt; bij een overleden kind onder de 18 jaar moet de arts altijd eerst met de schouwarts overleggen voordat hij een verklaring afgeeft.
Na euthanasie
De arts geeft geen verklaring van overlijden af, maar meldt het overlijden met een formulier en een beredeneerd verslag bij de gemeentelijk lijkschouwer (artikel 7 Wet op de lijkbezorging). Volgens de forensisch artsen van GGD Hart voor Brabant en GGD Brabant-Zuidoost komt de schouwarts meestal binnen een half uur. Hij vraagt u kort hoe u het overlijden heeft ervaren, spreekt de arts, onderzoekt uw dierbare en belt de officier van justitie. Daarna kunt u verder met de verzorging. De stukken gaan naar de Regionale Toetsingscommissie Euthanasie (artikel 10 Wet op de lijkbezorging). Meer op wat te doen bij euthanasie.
Bij een kind of jongere
Bij iedere overledene onder de 18 jaar geeft de arts de verklaring van overlijden pas af na overleg met de gemeentelijk lijkschouwer (artikel 10a Wet op de lijkbezorging). Is de dood natuurlijk, dan is een telefoongesprek genoeg. Is de oorzaak onbekend, dan kan op verzoek van de ouders nader onderzoek naar de doodsoorzaak volgen. Bij een vermoeden van een strafbaar feit gaat het dossier naar de officier van justitie. Meer op wat te doen bij overlijden van een kind.
Zelfdoding is altijd een niet-natuurlijke dood, dus ook dan komt er een schouwarts. Wat dat betekent voor de eerste dagen en voor het afscheid, leest u op wat te doen na zelfdoding.
Wat kunt u zelf regelen, en wat kunt u laten regelen?
Terwijl u op de vrijgave wacht, kunt u veel zelf voorbereiden; wilt u het liever uit handen geven, dan kunt u ook dat al in gang zetten, zodat alles klaarstaat zodra uw dierbare wordt vrijgegeven.
Zo regelt u het zelf
- Vraag de politie of de arts naar uw contactpersoon en wanneer u iets hoort.
- Leg het identiteitsbewijs en eventuele polissen klaar.
- Bespreek met familie of het een begrafenis of crematie wordt, en of er een codicil met wensen is.
- Doe na de vrijgave zelf aangifte bij de gemeente; dat mag, ook zonder uitvaartverzorger.
- Wilt u alles zelf doen, lees dan hoe u een uitvaart zelf regelen aanpakt, vanaf circa €800.
Wilt u het laten regelen
- Belt u ons, dan wordt u automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner, dat uw vragen beantwoordt en, als u dat wilt, de uitvaart in gang zet bij een uitvaartverzorger bij u in de buurt.
- U wordt direct geholpen en, als u dat wilt, wordt alles meteen in gang gezet.
- De uitvaartverzorger haalt uw dierbare op zodra de schouwarts of de officier van justitie toestemming geeft.
- Vaste samenstellingen: crematie vanaf €1.750, begrafenis vanaf €3.900.
Weet u nog niet wie u als eerste moet bellen? Op wie bel je als eerste bij overlijden staat het per situatie op een rij.
Wat als er een uitvaartverzekering is?
Had uw dierbare een uitvaartverzekering, dan kunt u de verzekeraar al bellen terwijl u op de vrijgave wacht, zodat u weet wat de polis dekt.
Bij een naturapolis regelt de verzekeraar diensten in natura; bij een kapitaalpolis keert hij een bedrag uit dat u vrij mag besteden. Wat precies wordt vergoed, staat in de polisvoorwaarden. Weet u niet of er een polis is, dan kunt u dat laten uitzoeken.
Veelgestelde vragen over de schouwarts
Een schouwarts is de gemeentelijk lijkschouwer: een forensisch arts die door de gemeente is benoemd. Hij schouwt een overledene als de eigen arts niet overtuigd is van een natuurlijke dood en altijd na euthanasie of hulp bij zelfdoding. Bij elk overlijden van een minderjarige moet de arts eerst met hem overleggen.
Meestal niet u zelf. De huisarts, de dienstdoende arts of de ziekenhuisarts die niet overtuigd is van een natuurlijke dood, schakelt de gemeentelijk lijkschouwer telefonisch in. Na euthanasie meldt de uitvoerende arts het overlijden met een formulier. Vindt u iemand overleden zonder dat er een arts bij is, bel dan 112.
Nee. De schouwarts komt al als de arts niet volledig zeker is dat iemand alleen door ziekte is overleden. Een verdrinking, een eenzijdig verkeersongeval of een val waarbij een oudere een heup brak, zijn niet-natuurlijk maar geen strafbaar feit. Het is een vaste procedure en geen verdenking richting u.
Daar staat geen vaste tijd voor; de wet zegt zo spoedig mogelijk. Na euthanasie komt hij meestal binnen een half uur, volgens de forensisch artsen van GGD Hart voor Brabant en GGD Brabant-Zuidoost. Daarna moet hij soms nog de officier van justitie spreken, en die is niet altijd direct bereikbaar.
Pas als de schouwarts akkoord geeft, en bij een niet-natuurlijke dood pas als de officier van justitie het lichaam heeft vrijgegeven. Zonder dat verlof mag het lichaam niet worden vervoerd (artikel 76 Wet op de lijkbezorging). In de tussentijd kunt u wel al nadenken over de uitvaart en iemand laten meedenken.
Meestal wel, maar u mag niets aan het lichaam of de ruimte veranderen: niet verplaatsen, wassen of afleggen, geen infuus of slangetje weghalen en niets opruimen. Soms vraagt de politie of de arts u ergens anders te wachten. Na de vrijgave kunt u in alle rust afscheid nemen en de verzorging laten beginnen.
Nee. Alleen als de officier van justitie nader onderzoek nodig vindt, bijvoorbeeld bij een vermoeden van een strafbaar feit, kan hij een gerechtelijke sectie bevelen. Daarvoor is geen toestemming van de familie nodig. Is verder onderzoek niet nodig, dan geeft de officier het lichaam vrij voor begraven of cremeren.
De gemeente zorgt dat overledenen geschouwd kunnen worden en benoemt de lijkschouwers (artikel 4 Wet op de lijkbezorging); volgens GGD Flevoland dragen gemeenten de kosten van de lijkschouw. De wet noemt geen bijdrage van nabestaanden. Ook het verlof tot begraven of cremeren is gratis. Krijgt u toch een rekening, vraag de gemeente dan waarvoor.
Het A-formulier is de verklaring van overlijden die de gemeente nodig heeft voor de akte en het verlof tot begraven of cremeren. Het B-formulier is de doodsoorzaakverklaring voor het CBS, in een gesloten envelop. Bij een niet-natuurlijke dood vervangt de verklaring van geen bezwaar van de officier van justitie de verklaring van overlijden.
Hij komt nadat de arts het overlijden met een formulier en een beredeneerd verslag heeft gemeld. Hij vraagt u kort hoe u het overlijden heeft ervaren, spreekt de arts, onderzoekt de overledene en belt de officier van justitie. Is alles volgens de regels verlopen, dan kunt u verder en meldt hij de euthanasie bij de toetsingscommissie.
De arts moet altijd eerst overleggen met de gemeentelijk lijkschouwer voordat hij een verklaring van overlijden afgeeft (artikel 10a Wet op de lijkbezorging). Is het een natuurlijke dood, dan volstaat een telefoongesprek en komt de naam van de lijkschouwer op het formulier. Is de oorzaak onbekend, dan kan op verzoek van de ouders nader onderzoek volgen.
Nee. Een behandelend arts mag niet als lijkschouwer optreden als hij tot in de derde graad bloed- of aanverwant is van de overledene, of met de overledene getrouwd is of een geregistreerd partnerschap heeft of had (artikel 6 Wet op de lijkbezorging). Dan doet een andere arts of de gemeentelijk lijkschouwer de schouw.
Hulp nadat de schouwarts is geweest
Een schouwarts aan het bed van uw dierbare voelt ingrijpend, maar het is een vaste stap die de wet voorschrijft zodra er twijfel is. Zodra er vrijgave is, gaat alles verder zoals bij elk ander afscheid. RouwUitvaart.nl helpt u met heldere informatie; belt u ons, dan wordt u automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner, dat uw vragen beantwoordt en, als u dat wilt, de uitvaart in gang zet bij een uitvaartverzorger bij u in de buurt.
Is de schouwarts geweest?
Bel ons, ook als u nog op de vrijgave wacht: u wordt automatisch doorverbonden met het team van onze vaste uitvaartpartner. U wordt direct geholpen en, als u dat wilt, wordt alles meteen in gang gezet.
⚜️ RouwUitvaart.nl · Landelijk informatie- en verwijsplatform bij overlijden
