Mag u een gedicht van iemand anders gebruiken?
Voorlezen is één ding; afdrukken op een kaart is iets anders.
Elk gedicht is in beginsel auteursrechtelijk beschermd en er bestaat geen aparte uitzondering voor uitvaarten. Het recht vervalt pas zeventig jaar na het overlijden van de maker; daarna is een tekst vrij. Wilt u een beschermde tekst afdrukken op de rouwkaart of in een advertentie, vraag dan toestemming aan de dichter of de uitgever — dat is meestal snel en soms kosteloos geregeld. Bij voorlezen in besloten kring ligt het genuanceerder, maar navragen blijft de veiligste route. De familie kiest de tekst en is daar dus zelf verantwoordelijk voor; de uitvaartondernemer drukt af wat u aanlevert. Vermeld altijd de naam van de dichter.
Ook gezocht als: gedicht uitvaart auteursrecht, tekst voorlezen afscheidsdienst, mag ik een gedicht op de rouwkaart, gedicht kiezen crematie, zelf een afscheidstekst schrijven.
In het kort
- Beschermd: elk gedicht, tenzij de maker zeventig jaar geleden overleed
- Afdrukken: vraag toestemming aan de dichter of de uitgever
- Voorlezen: genuanceerder, maar navragen blijft het veiligst
- Uw keuze: de familie is verantwoordelijk, niet de ondernemer
- Altijd: de naam van de dichter erbij vermelden
- Zonder risico: zelf schrijven, en het raakt vaak dieper
Wat mag wel en wat vraagt toestemming
De regel is simpel; de uitzonderingen zitten in de leeftijd van de tekst.
| Situatie | Toestemming nodig |
|---|---|
| Maker meer dan zeventig jaar overleden | Nee, de tekst is vrij |
| Moderne tekst afdrukken op de rouwkaart | Ja, vraag het na |
| Moderne tekst in een rouwadvertentie | Ja, vraag het na |
| Voorlezen in besloten kring | Genuanceerder; navragen blijft het veiligst |
| Muziek in het crematorium of de aula | Loopt meestal via de locatie; vraag het daar |
| Zelfgeschreven tekst | Nee, u bent zelf de maker |
Welke tekst past bij welke sfeer
Een tekst die iets zegt over déze persoon werkt beter dan een tekst over de dood.
De valkuil is dat er wordt gezocht naar iets moois in het algemeen, terwijl de aanwezigen iets willen horen dat over hém of háár gaat. Was iemand nuchter en kort van stof, kies dan geen zwierig gedicht; was iemand gelovig, dan ligt een psalm of gebed voor de hand; hield iemand van muziek, dan kan een songtekst treffender zijn dan poëzie. Twijfelt u tussen twee teksten, lees ze allebei hardop voor in de kamer waar u zit. Wat op papier werkt, valt hardop soms tegen — en andersom.
Zo kiest u een tekst die past
Vijf stappen, van keuze tot voorlezer.
- 1
Begin bij de persoon
Zoek een tekst die iets zegt over wie het was, niet over de dood in het algemeen.
- 2
Lees hardop voor
Een tekst die op papier mooi is, kan hardop tegenvallen of te lang blijken.
- 3
Houd het kort
Een paar strofen komen beter aan dan een lange tekst waar de aandacht wegzakt.
- 4
Check de rechten
Wilt u de tekst afdrukken, vraag dan toestemming aan de dichter of de uitgever.
- 5
Wijs een voorlezer aan
Kies iemand die het kan volhouden, met een reserve die kan invallen.
Zelf schrijven mag ook, en het werkt vaak beter
Een eigen tekst kent geen rechtenprobleem en raakt de zaal dieper.
Veel mensen denken dat er iets bestaands moet worden gekozen, maar een paar eerlijke zinnen doen meestal meer dan een bekend gedicht dat de aanwezigen al kennen. Het hoeft niet te rijmen en het hoeft niet lang te zijn. Beschrijf één moment dat typerend was, noem wat u zult missen en sluit af met wat u meeneemt. Wie het niet zelf kan opschrijven, kan het vertellen aan iemand anders die het uittypt; ook dat is een eigen tekst. En het scheelt u elk gedoe met rechten.
Wat u hier wel en niet vindt
Geen lijst met overgenomen gedichten, wel hoe u kiest en wat mag.
Op veel sites staan tientallen gedichten integraal afgedrukt. Dat is precies waar deze pagina over gaat: die teksten zijn vaak nog beschermd en het overnemen ervan is niet zonder meer toegestaan. Wij drukken hier daarom geen bestaande gedichten af. In plaats daarvan staat er hoe u een tekst kiest die past, hoe de rechten werken en waarom zelf schrijven meestal de beste optie is.
Uw eigen tekst vooraf vastleggen
Wie zelf een tekst kiest, neemt zijn familie een lastige keuze uit handen.
Muziek, teksten en de sfeer van de dienst zijn de onderdelen waar nabestaanden het langst over twijfelen, juist omdat ze het goed willen doen. Legt u dat vooraf vast, dan is die twijfel weg. Datzelfde geldt voor het geld: weet de familie of er een uitvaartverzekering loopt en of die uitkeert in geld of in diensten, dan is meteen duidelijk hoeveel ruimte er is voor de invulling van de dag.
Veelgestelde vragen over teksten en rechten
De vragen die opkomen bij het samenstellen van de dienst.
Niet zonder meer. Elk gedicht is in beginsel auteursrechtelijk beschermd en er bestaat geen aparte uitzondering voor uitvaarten. Voor het afdrukken op een kaart of in een advertentie is toestemming van de rechthebbende in beginsel nodig, ook bij een klein oplageaantal.
Zeventig jaar na het overlijden van de maker. Daarna is de tekst vrij te gebruiken en hoeft u niets te vragen. Oudere gedichten en psalmteksten vallen daardoor vaak in het publieke domein, moderne teksten vrijwel nooit; kijk dus eerst wanneer de dichter is overleden.
Afdrukken op een kaart of in een advertentie is duidelijk verveelvoudigen en vraagt om toestemming. Bij voorlezen in een besloten kring ligt het genuanceerder, maar de veiligste route is ook dan even navragen bij de rechthebbende of bij de uitgever van de bundel.
De familie die de tekst kiest, niet de uitvaartondernemer. Die drukt uit wat u aanlevert en gaat er niet over of dat mag. Vraag dus zelf toestemming of kies een tekst waarvan u zeker weet dat die vrij van rechten is.
Zoek de uitgever van de bundel of benader de dichter rechtstreeks; veel dichters zijn per e-mail bereikbaar. Leg uit dat het om eenmalig particulier gebruik gaat. Dat wordt vaak snel toegestaan en soms zelfs kosteloos, zeker als het om een uitvaart gaat en om een eenmalig gebruik.
Meestal merkt niemand het, maar er zijn gevallen bekend waarin een dichter achteraf een vergoeding vorderde nadat een tekst op een rouwkaart was verschenen. Dat is vervelend nieuws in een periode waarin u dat er absoluut niet bij kunt hebben.
Ja, dat hoort altijd, ook als de tekst vrij van rechten is. Zet de naam onder de tekst op de kaart en laat de voorlezer die noemen. Het is een kleine moeite en het is bovendien netjes richting de maker.
Kort werkt beter. Een paar strofen houdt de aandacht vast; bij een lange tekst zakt die weg, zeker als de zaal geëmotioneerd is. Lees vooraf hardop voor en klok de tijd; wat op papier kort lijkt, duurt langer dan gedacht.
Wijs vooraf een reserve aan die het overneemt als de eerste het niet volhoudt. Dat mag ook de uitvaartondernemer of de spreker zijn. Afspreken dat iemand mag stoppen haalt de spanning eraf en maakt het voorlezen juist een stuk makkelijker.
Vaak het beste. Een eigen tekst kent geen enkel rechtenprobleem en raakt de aanwezigen meestal dieper dan een bekend gedicht. Het hoeft niet te rijmen; een paar eerlijke zinnen over wie iemand was en wat u mist, is meer dan genoeg.
Gerelateerde onderwerpen
Deze pagina's sluiten het dichtst aan: de dienst en de woorden eromheen.
