Waarom krijgt de een wel kanker en de ander niet?
Door een samenspel van leeftijd, leefstijl, omgeving, erfelijke aanleg en toeval — bij één persoon is zelden één oorzaak aan te wijzen.
Kanker ontstaat doordat fouten in het DNA van een cel zich opstapelen tot die cel ontspoort en zich ongeremd gaat delen. Bij elke celdeling kan er iets misgaan; het lichaam ruimt de meeste fouten op, maar niet alle. Daarom is leeftijd de sterkste factor: hoe langer iemand leeft, hoe meer celdelingen er zijn geweest. De gemiddelde leeftijd waarop kanker wordt vastgesteld ligt rond de zesenzestig jaar. De grootste vermijdbare factor is roken, actief en passief. Daarnaast spelen alcohol, overgewicht, te veel zon, sommige infecties en straling mee. Erfelijke aanleg is volgens kanker.nl doorslaggevend bij ongeveer één op de twintig gevallen. En dan is er nog toeval: ook zonder enige risicofactor kan iemand kanker krijgen.
Ook gezocht als: hoe ontstaat kanker, waarom krijg je kanker, is kanker erfelijk, risicofactoren kanker, kanker door pech, oorzaken van kanker.
In het kort
- Mechanisme: opgestapelde DNA-fouten in één cel
- Sterkste factor: leeftijd, door het aantal celdelingen
- Grootste vermijdbare factor: roken en meeroken
- Erfelijk: ongeveer één op de twintig gevallen
- Leefstijl: naar schatting ongeveer een derde van de gevallen
- Toeval: een reële verklaring, geen uitvlucht
Kanker begint bij één cel die ontspoort
Het lichaam maakt dag en nacht nieuwe cellen aan, en bij elke deling kan er iets misgaan in het DNA.
Cellen delen zich voortdurend: om te groeien, om wonden te helen, om versleten weefsel te vervangen. Bij elke deling wordt het complete DNA gekopieerd, en bij zo'n kopieerslag kan er een foutje ontstaan. Meestal wordt dat hersteld of ruimt het lichaam de cel op. Maar komen er in dezelfde cel genoeg fouten samen op de verkeerde plekken, dan raakt de rem eraf: de cel deelt zich ongeremd en trekt zich niets meer aan van de signalen om te stoppen. Dat is kanker. Alles wat de kans op zulke fouten vergroot — of het herstel ervan verstoort — is een risicofactor.
Wat de kans vergroot, en hoeveel
Sommige factoren wegen zwaar en zijn te beïnvloeden, andere wegen zwaar en zijn dat helemaal niet.
| Factor | Wat er bekend over is |
|---|---|
| Leeftijd | De sterkste factor; meer celdelingen betekent meer kans op opgestapelde fouten |
| Roken en meeroken | De grootste vermijdbare factor; verhoogt de kans op veel meer soorten dan longkanker alleen |
| Alcohol | Verhoogt de kans op meerdere soorten kanker; hoe minder, hoe beter |
| Overgewicht | Speelt mee bij een deel van de jaarlijkse gevallen |
| Uv-straling | Te veel zon en zonnebank beschadigen het DNA in de huid |
| Infecties | Onder meer hepatitis B en C, HPV en de maagbacterie Helicobacter pylori |
| Erfelijke aanleg | Doorslaggevend bij ongeveer één op de twintig gevallen |
| Toeval | Ook zonder enige risicofactor kan een cel ontsporen |
Wat er wel en niet wordt doorgegeven
Niet de ziekte wordt geërfd, maar een verhoogde aanleg — en die aanleg is geen voorspelling.
Bij ongeveer één op de twintig mensen met kanker speelt een erfelijke aanleg de doorslaggevende rol. Het gaat dan om een verandering in een gen die van ouder op kind kan overgaan en die de kans op bepaalde soorten kanker sterk verhoogt. Wie die aanleg heeft, wordt niet automatisch ziek; het betekent dat de kans groter is en dat er soms extra controles mogelijk zijn. Komt kanker in uw familie opvallend vaak voor, op jonge leeftijd of steeds dezelfde soort, bespreek dat dan met de huisarts. Die kan verwijzen naar een klinisch geneticus voor onderzoek en uitleg.
Meerdere gevallen
Meerdere naaste familieleden met dezelfde soort kanker is een signaal om te bespreken, zeker aan één kant van de familie.
Jonge leeftijd
Kanker die ongewoon jong wordt vastgesteld weegt zwaarder in de beoordeling dan kanker op hoge leeftijd.
Wat onderzoek oplevert
Duidelijkheid, en soms extra controles of preventieve mogelijkheden. Het is een gesprek, geen verplichting.
"Had hij het kunnen voorkomen?"
Die vraag komt bij bijna elke nabestaande op, en het eerlijke antwoord is bijna altijd nee.
Risicofactoren zeggen iets over kansen in een grote groep mensen, niet over de oorzaak bij één persoon. Iemand die veertig jaar rookte kan overlijden aan iets wat niets met roken te maken had; iemand die nooit rookte en gezond leefde kan longkanker krijgen. Achteraf een verklaring zoeken is menselijk, maar het levert vaak alleen schuldgevoel op — bij uzelf of richting degene die is overleden. In verreweg de meeste gevallen was het een opeenstapeling van dingen waar niemand grip op had, plus pech.
Zo brengt u kanker in uw familie in beeld
In deze volgorde weet u of het patroon in uw familie reden geeft tot nader onderzoek.
- 1
Zet de familie op een rij
Noteer wie in de familie kanker had, welke soort het was en op welke leeftijd het werd vastgesteld.
- 2
Kijk naar patronen
Let op meerdere gevallen van dezelfde soort, gevallen op jonge leeftijd of kanker aan beide zijden.
- 3
Bespreek het met de huisarts
Neem die lijst mee naar de huisarts en vraag of het patroon nader onderzoek rechtvaardigt.
- 4
Vraag naar een verwijzing
Bij een vermoeden van erfelijke aanleg kan de huisarts verwijzen naar een klinisch geneticus.
- 5
Doe mee aan bevolkingsonderzoek
Ga in op de uitnodigingen voor bevolkingsonderzoek; vroeg ontdekken maakt in veel gevallen verschil.
Wat u hier wel en niet vindt
Uitleg over hoe het werkt, zonder alarmerende koppen en zonder de suggestie dat iemand het aan zichzelf te danken had.
Wie hierop zoekt, is meestal net iemand verloren of heeft zelf een diagnose gekregen. Wat dan niet helpt zijn lijstjes met dingen die u fout deed. Wat wel helpt: begrijpen dat het om kansen gaat en niet om oorzaken bij één persoon, weten welk deel erfelijk is en welk deel niet, en weten wanneer een familiepatroon reden geeft om er met de huisarts over te praten. Dat staat hier. Voor medische informatie over een specifieke soort verwijzen wij naar uw behandelend arts en naar de patiëntenvoorlichting van de betrokken ziekenhuizen.
Kunt u zich nog verzekeren na een diagnose?
Vaak wel, maar de voorwaarden veranderen zodra er gezondheidsvragen in het spel zijn.
Verzekeraars stellen bij het afsluiten soms gezondheidsvragen en hanteren in de eerste periode een wachttijd. Een lopende polis blijft gewoon geldig, ook na een diagnose. Wilt u iets nieuws afsluiten, wees dan eerlijk in de vragenlijst: verzwijgen kan de uitkering later in gevaar brengen. Vraag ook naar de mogelijkheid van een lager verzekerd bedrag zonder keuring.
Veelgestelde vragen over het ontstaan van kanker
De vragen die mensen stellen tijdens een ziekbed en de vragen die pas achteraf opkomen.
Doordat er fouten ontstaan in het DNA van een cel. Bij elke celdeling kan er iets misgaan. Meestal ruimt het lichaam die fout op, maar als er genoeg fouten samenkomen in dezelfde cel, kan die ontsporen en zich ongeremd gaan delen. Dat is kanker.
Roken, actief en passief. Tabaksrook bevat stoffen die het DNA rechtstreeks beschadigen, en het verhoogt de kans op veel meer soorten kanker dan alleen longkanker. Van longkanker wordt naar schatting het overgrote deel van de gevallen verklaard door roken en meeroken.
Ja, en dat is de belangrijkste verklaring van allemaal. Hoe ouder iemand wordt, hoe meer celdelingen er hebben plaatsgevonden en hoe meer kans dat fouten zich opstapelen. De gemiddelde leeftijd waarop kanker wordt vastgesteld ligt rond de zesenzestig jaar. Kanker is daarmee vooral een ziekte van de oudere leeftijd.
Ongeveer één op de twintig gevallen. Bij die mensen speelt een erfelijke aanleg een doorslaggevende rol. Voor de overige negentien op de twintig gaat het om een combinatie van leeftijd, leefstijl, omgeving en toeval, waarbij zelden één oorzaak aan te wijzen is.
Nee, niet de ziekte zelf. Wat overgeërfd kan worden is een verhoogde aanleg: een verandering in een gen waardoor de kans op bepaalde soorten kanker groter is. Of iemand met die aanleg ook werkelijk ziek wordt, staat daarmee nog niet vast.
Volgens kanker.nl hangt naar schatting ongeveer een derde van de nieuwe gevallen samen met leefstijl: roken, alcohol, overgewicht, weinig bewegen en te veel zon. Dat is een schatting op bevolkingsniveau en zegt niets over één persoon; het geeft aan waar winst te halen valt.
Ja, en dat komt vaak voor. Iemand die nooit rookte, gezond leefde en geen erfelijke aanleg heeft, kan toch kanker krijgen. Bij elke celdeling kan er iets misgaan, en dat gebeurt miljarden keren. Pech is een reële en veelvoorkomende verklaring, geen uitvlucht.
Die vraag komt vaak op bij nabestaanden, en het antwoord is bijna altijd nee. Risicofactoren vergroten een kans, ze veroorzaken niets rechtstreeks bij één persoon. Achteraf een schuldige aanwijzen, ook uzelf, doet geen recht aan hoe kanker in werkelijkheid ontstaat.
Enkele infecties verhogen de kans op specifieke soorten: hepatitis B en C bij leverkanker, HPV bij baarmoederhalskanker en enkele andere, en de maagbacterie Helicobacter pylori bij maagkanker. Langdurige ontsteking speelt daarbij een rol. Voor een deel daarvan bestaat er vaccinatie.
Soms door een erfelijke aanleg, maar vaker door gedeelde leefstijl, dezelfde omgeving en simpelweg toeval. Kanker komt zo vaak voor dat meerdere gevallen in één familie ook zonder erfelijke verklaring geregeld voorkomen. Twijfelt u, dan kan de huisarts u verwijzen voor onderzoek.
Gerelateerde onderwerpen
Deze pagina's sluiten het dichtst aan: de cijfers, de laatste fase en de zorg en rouw eromheen.
