Wie krijgt het gezag over minderjarige kinderen?
Hadden de ouders samen het gezag, dan krijgt de overlevende ouder automatisch alleen het gezag — dit gaat vanzelf, zonder rechter. Had alleen de overleden ouder het gezag, dan beslist de rechter wie het gezag krijgt, vaak de andere ouder als die daar om vraagt. Overlijden beide ouders (of de enige ouder met gezag, zonder dat de andere ouder gezag heeft), dan is voogdij nodig: een door de ouders aangewezen voogd (via testament of het gezagsregister), of bij ontbreken daarvan een door de rechter benoemde voogd.
Voor ouders is dit misschien wel de zwaarste vraag die er is: wat gebeurt er met onze kinderen als ons iets overkomt? Het is een vraag die de meeste mensen liever wegstoppen, maar die — juist omdat die zo belangrijk is — wel beantwoord verdient te worden, zowel voor wie dit nu acuut meemaakt als voor wie dit voor de toekomst wil regelen.
RouwUitvaart.nl is het landelijke, onafhankelijke informatiepunt voor nabestaanden. In deze gids leggen we het hele plaatje uit: het verschil tussen gezag en voogdij, wat er gebeurt bij het overlijden van één ouder, wat er gebeurt als beide ouders overlijden, hoe u zelf een voogd aanwijst, en welke rol de rechter en de Raad voor de Kinderbescherming hierbij spelen.
Gezag en voogdij: het verschil
In de wet wordt strikt onderscheid gemaakt tussen twee begrippen die in de praktijk vaak door elkaar worden gebruikt, maar juridisch iets anders betekenen.
Gezag
Het recht en de plicht van een ouder om een minderjarig kind te verzorgen, op te voeden en belangrijke beslissingen over het kind te nemen. Eén of twee personen (de juridische ouders) kunnen het gezag hebben.
Voogdij
Hetzelfde recht en diezelfde plicht, maar dan uitgeoefend door iemand die geen ouder is — bijvoorbeeld een familielid, vriend, of (in laatste instantie) een gecertificeerde jeugdbeschermingsinstelling. Voogdij ontstaat altijd na een overlijden, of als ouders het gezag (tijdelijk) niet kunnen uitoefenen.
Elk minderjarig kind in Nederland staat onder gezag of voogdij — er is altijd iemand verantwoordelijk. Dat is precies waarom deze regelingen zo belangrijk zijn: ze zorgen ervoor dat er nooit een juridisch "gat" ontstaat in de verantwoordelijkheid voor een kind.
Wat gebeurt er als één van de ouders overlijdt?
Gezamenlijk gezag: automatisch naar de overlevende ouder
Hadden u en uw partner samen het gezag — wat het geval is als u getrouwd was, een geregistreerd partnerschap had, of (bij ongehuwde ouders) gezamenlijk gezag had aangevraagd — dan krijgt de overlevende ouder bij het overlijden van de ander automatisch alleen het gezag. Dit gaat vanzelf en is geen procedure die u apart moet aanvragen of bij de rechter moet regelen.
Alleen gezag: de rechter beslist
Had alléén de overleden ouder het gezag (bijvoorbeeld omdat de andere ouder dit nooit had aangevraagd), dan ligt het anders: de rechter bepaalt wie het gezag krijgt. Dit kan de andere ouder zijn — die kan een verzoek indienen, en de rechter wijst dit verzoek alleen af als dat beter is voor het kind — of, in uitzonderlijke gevallen, iemand anders. Heeft de overleden ouder zelf in een testament of het gezagsregister een voogd aangewezen? Dan vraagt de griffier van de rechtbank deze persoon of hij of zij de voogdij wil aanvaarden. Ook in dat geval kan de andere ouder, binnen één jaar na het begin van die voogdij, alsnog een verzoek indienen om het gezag te krijgen.
Overlijdt de partner die geen ouder is?
Soms is een gezinssituatie net wat complexer: een ouder heeft samen met een niet-ouder (bijvoorbeeld een stiefouder) het gezag over een kind. Overlijdt die niet-ouder, dan krijgt de ouder automatisch weer alleen het gezag. Overlijdt juist de ouder zelf, dan behoudt de niet-ouder partner automatisch het gezag — dit heet dan voogdij. Heeft het kind nog een andere, juridische ouder die nog leeft? Die ouder kan dan bij de rechter het gezag aanvragen, waarmee de voogdij van de partner stopt als de rechter dit goedkeurt.
Als beide ouders overlijden: voogdij is dan noodzakelijk
Overlijden beide ouders — of overlijdt de enige ouder met gezag, zonder dat er nog een andere ouder met gezag is — dan is er geen ouder meer over die het gezag kan uitoefenen. Op dat moment moet een voogd worden aangewezen. Dit kan op twee manieren gebeuren: omdat de ouders dit zelf al hebben vastgelegd, of omdat de rechter dit moet beslissen.
Is er een voogd aangewezen?
Hebben de ouders een voogd aangewezen in een testament of het gezagsregister, dan vraagt de griffier van de rechtbank deze persoon of hij of zij de voogdij wil aanvaarden. Accepteert de persoon, dan is een zitting bij de rechter meestal niet nodig.
Bereidverklaring binnen 14 dagen
De aangewezen voogd moet een schriftelijke bereidverklaring afleggen bij de rechtbank van de woon- of verblijfplaats van het kind, binnen 14 dagen nadat de benoeming officieel aan hem of haar is meegedeeld. Deze termijn kan niet worden verlengd.
Geen aanvaarding of geen aanwijzing?
Wil of kan de aangewezen persoon de voogdij niet uitvoeren, of hebben de ouders niemand aangewezen, dan benoemt de rechtbank een voogd. Bij onenigheid of twijfel vraagt de rechter advies aan de Raad voor de Kinderbescherming.
De rol van de Raad voor de Kinderbescherming
Een raadsonderzoeker spreekt met het kind en met familieleden die de voogdij eventueel op zich willen nemen, om een zo compleet mogelijk beeld te krijgen en de rechter te adviseren over wat het beste is voor het kind.
Een voogd aanwijzen: testament of gezagsregister?
Wilt u zelf bepalen wie er voor uw kinderen zorgt als u en de andere ouder beiden zouden overlijden? Dat kan, op twee manieren — en het is verstandiger om dit vast te leggen dan om het aan de rechter over te laten, juist omdat de rechter soms iemand benoemt die u zelf nooit gekozen zou hebben.
| Aspect | Testament (bij de notaris) | Gezagsregister (via rechtspraak.nl) |
|---|---|---|
| Kosten | Notariskosten van toepassing | Kosteloos |
| Geldt voor | Alle (ook nog niet geboren) kinderen | Per kind apart, DigiD van het kind nodig |
| Extra mogelijkheden | Bewindvoering, executeur, legaten, reservevoogd | Alleen de voogdijbenoeming zelf |
| Aanvraag | Bij de notaris | Digitaal, zelf te regelen |
| Bij conflicterende aanwijzingen | De laatste (meest recente) registratie geldt in beginsel | |
Bij een testament kunt u meer regelen dan alleen de voogdij. Een veelgebruikte combinatie is de voogd óók als bewindvoerder aan te wijzen — al kan dit ook een andere persoon zijn. Een bewindvoerder beheert het vermogen van uw kind totdat deze volwassen is, en kan zelfs regelen dat uw kind pas op een later gekozen leeftijd (vaak rond de 23 jaar) volledige toegang krijgt tot een erfenis, in plaats van automatisch bij het 18de levensjaar.
Twee voogden samen aanwijzen
U kunt ook twee personen samen als voogd aanwijzen. Zij voeren de voogdij dan gezamenlijk uit en zijn beiden, naar draagkracht, verantwoordelijk voor de kosten van verzorging en opvoeding van het kind. Dit is een belangrijk verschil met een enkele voogd: die heeft niet automatisch die financiële verplichting.
Aandachtspunten en veelgemaakte misverstanden
- Onderlinge mondelinge afspraken zijn niet rechtsgeldig."We hebben afgesproken dat oma de kinderen krijgt" telt juridisch niet, ook al is dit binnen de familie volstrekt duidelijk. Alleen een officiële registratie (testament of gezagsregister) telt.
- Een instelling kan alleen door de rechter, niet door u zelf, als voogd worden aangewezen. Zelf kunt u alleen een natuurlijk persoon (of twee personen samen) aanwijzen.
- Een minderjarig kind kan geen voogd of executeur zijn. Dit ligt voor de hand, maar wordt soms over het hoofd gezien bij het opstellen van een testament.
- Voogdij eindigt automatisch zodra het kind 18 wordt. Vanaf dat moment is het kind zelf verantwoordelijk voor zijn of haar eigen vermogen en beslissingen.
- U hoeft als ouder geen gezag te hebben om zelf een voogd aan te wijzen — maar de aanwijzing werkt alleen als u op het moment van uw overlijden wél gezag had.
Vragen over gezag en voogdij
Bij gezamenlijk gezag krijgt de overlevende ouder automatisch alleen het gezag. Had alleen de overleden ouder het gezag, dan beslist de rechter wie het gezag krijgt.
Gezag wordt uitgeoefend door een ouder; voogdij door iemand die geen ouder is, bijvoorbeeld na het overlijden van beide ouders.
Via een testament bij de notaris, of kosteloos via het gezagsregister bij de rechtbank. Het gezagsregister werkt per kind en vereist diens DigiD.
De rechter bepaalt wie voogd wordt, eventueel na advies van de Raad voor de Kinderbescherming.
Nee, hij of zij moet binnen 14 dagen een bereidverklaring afleggen bij de rechtbank. Zonder aanvaarding benoemt de rechtbank een andere voogd.
Ja, maximaal twee personen samen. Zij zijn dan samen verantwoordelijk voor de kosten van verzorging en opvoeding.
In principe ja, tenzij in een testament een aparte bewindvoerder is aangewezen.
De rechter kijkt naar beide aanwijzingen en beslist met het belang van het kind als uitgangspunt.
