Hoe schrijft u een levensverhaal voor een afscheid?
Niet door te beginnen met schrijven, maar door eerst te bellen.
Werk in vier stappen, verdeeld over vier avonden. Haal eerst op zonder te schrijven: bel drie mensen die de overledene op verschillende manieren kenden en vraag naar één moment dat hen is bijgebleven. Kies daarna één lijn — chronologisch, per thema, of rond een terugkerend beeld zoals de werkplaats of de fiets. Schrijf die lijn in één ruk uit zonder te schrappen. En kort pas op de laatste avond in: lees hardop, streep alles weg wat over iedereen zou kunnen gaan en houd ongeveer tien minuten over, oftewel anderhalf tot twee kantjes. Laat tot slot iemand meelezen op feiten en namen, niet op toon.
Ook gezocht als: in memoriam schrijven, levensloop voorlezen uitvaart, verhaal over overledene maken, tekst voor afscheidsdienst schrijven, hoe begin ik een levensverhaal.
In het kort
- Begin met bellen: drie mensen, elk één moment dat hen bijbleef
- Kies één lijn: chronologisch, per thema of rond een beeld
- Schrijf door: niet corrigeren tijdens het schrijven
- Tien minuten: anderhalf tot twee kantjes, hardop geklokt
- Drie momenten: beter dan een lijst met jaartallen en banen
- Laat nakijken: op namen en feiten, niet op stijl
Vier avonden, elk met één taak
De fout die de meeste mensen maken is alles op één avond willen doen.
Wie op de eerste avond gaat zitten met de opdracht "een levensverhaal schrijven", staart meestal een uur naar een leeg scherm en gaat gefrustreerd naar bed. Dat komt niet door gebrek aan talent maar door de opdracht zelf: ophalen, ordenen, formuleren en inkorten zijn vier verschillende dingen, en uw hoofd kan ze niet tegelijk. Door ze te scheiden wordt elke avond opeens behapbaar. De eerste avond hoeft u niets moois te bedenken, alleen te luisteren. De tweede avond hoeft u niet te schrijven, alleen te kiezen. Pas op de derde avond komen er zinnen, en die mogen dan gerust slecht zijn.
| Avond | Taak | Wat u aan het eind heeft |
|---|---|---|
| Eén | Ophalen | Een lijst losse herinneringen van drie mensen |
| Twee | Ordenen | Eén gekozen lijn en drie momenten die u uitwerkt |
| Drie | Schrijven | Een te lange versie waarin alles staat |
| Vier | Inkorten | Tien minuten, hardop geklokt en nagekeken |
Vragen die iets losmaken
Vraag nooit "hoe was hij", maar altijd naar één concreet moment.
De vraag "wat voor iemand was zij" levert bijna altijd hetzelfde op: lief, gastvrij, zorgzaam. Dat zijn woorden die op duizend mensen passen en die in een levensverhaal niets doen. Vraag daarom naar het kleinste niveau dat u kunt bedenken. Waar zat hij altijd? Wat zei ze als iemand binnenkwam? Wat kon hij niet uitstaan? Wat at ze op zondag? Welk moment met haar zou u niet willen vergeten? Zulke vragen leveren beelden op, en beelden zijn precies waar een verhaal van leeft. Noteer ze zonder ze mooi te maken; hoe rauwer uw aantekeningen, hoe beter de tekst later wordt.
Drie manieren om het te ordenen
Een chronologisch verhaal is het makkelijkst en zelden het mooist.
Bijna iedereen begint bij de geboortedatum en werkt vandaar naar voren. Dat is begrijpelijk, maar het levert vaak een opsomming op die als een curriculum vitae klinkt: geboren in, getrouwd met, gewerkt bij, verhuisd naar. Wie dat wil vermijden heeft twee alternatieven. De eerste is thematisch: kies drie eigenschappen of rollen — de vakman, de vader, de man die altijd te laat was — en vertel bij elk daarvan één verhaal. De tweede is het terugkerende beeld: één plek of voorwerp dat door het hele leven loopt, en van waaruit u telkens verder kijkt. Welke u ook kiest, houd hem vol tot het einde; halverwege wisselen is het enige wat echt niet werkt.
| Vorm | Wanneer die werkt | Valkuil |
|---|---|---|
| Chronologisch | Bij een lang leven met duidelijke fasen | Klinkt snel als een opsomming |
| Thematisch | Als iemand meerdere kanten had | De verbinding tussen de delen ontbreekt |
| Rond een beeld | Als er één plek of voorwerp typerend was | Te veel uitleg over het beeld zelf |
Zo schrijft u het in vier avonden
Vijf stappen die de vier avonden invullen.
- 1
Haal op zonder te schrijven
Bel drie mensen en noteer alleen losse herinneringen; nog geen zinnen.
- 2
Kies een lijn
Chronologisch, per thema of rond een terugkerend beeld; kies er één.
- 3
Schrijf in één ruk
Werk de lijn uit zonder te schrappen; corrigeren komt later wel.
- 4
Kort in en klok
Lees hardop, streep het algemene weg en houd ongeveer tien minuten over.
- 5
Laat het meelezen
Eén ander leest mee op feiten en namen; niet op stijl of gevoel.
Wat doet u met wat niet mooi was?
Weglaten voelt oneerlijk, uitvergroten hoort er niet.
Vrijwel elk levensverhaal loopt op dit punt vast. Er was een drankprobleem, een breuk met een kind, een periode waarin iemand onbereikbaar was — en iedereen in de zaal weet het. Doet u alsof het er niet was, dan voelt de hele tekst onecht; zet u het in het midden, dan wordt een afscheid een afrekening. De middenweg is één zin die het benoemt zonder erop door te gaan: dat het niet altijd makkelijk was, dat er jaren waren waarin het schuurde, dat niet iedereen hem op dezelfde manier heeft gekend. Wie dat leest of hoort, voelt zich serieus genomen. En daarna gaat u verder met wat u wél wilt vertellen; die ene zin heeft zijn werk dan al gedaan.
Inkorten is het echte schrijfwerk
Streep alles weg wat ook over iemand anders had kunnen gaan.
Op de derde avond heeft u een te lange tekst, en dat hoort zo. Het inkorten is waar het verhaal ontstaat. Loop de tekst door met één vraag in uw hoofd: zou deze zin ook over een willekeurig ander mens kunnen gaan? Zo ja, dan mag hij weg. "Hij hield van zijn gezin" kan weg; "hij belde elke zondag om kwart over zes, ook als er niets te melden was" blijft staan. Lees daarna hardop en klok het. Kom niet boven de tien minuten uit: een zaal die de draad kwijtraakt, hoort de laatste alinea niet meer, en juist die alinea heeft u het zorgvuldigst geschreven.
Wat u hier wel en niet vindt
Geen voorbeeldtekst om in te vullen, wel een manier van werken.
Een invulsjabloon levert een tekst op die klinkt als een invulsjabloon, en dat hoort de zaal meteen. Daarom staat hier geen voorbeeldverhaal maar een werkwijze: hoe u materiaal ophaalt, hoe u kiest, en vooral hoe u weer schrapt. Dat laatste is waar het meeste verschil zit tussen een tekst die aankomt en een tekst die aan iedereen voorbijgaat. Wie er echt niet uitkomt, kan het laten schrijven door een ritueelbegeleider of afscheidsspreker; vraag dan wel om een versie die u zelf nog kunt aanpassen.
Uw eigen verhaal alvast opschrijven
Wie zelf iets vastlegt, geeft de nabestaanden een startpunt.
Nabestaanden die een levensverhaal moeten schrijven, lopen bijna altijd tegen dezelfde muur aan: ze weten van alles over de laatste twintig jaar en verrassend weinig over de eerste veertig. Wie zelf een paar bladzijden opschrijft — over het huis waar hij opgroeide, de baan die hij het liefst had, de mensen die ertoe deden — neemt dat probleem weg. Datzelfde geldt voor de praktische kant: weet de familie of er een uitvaartverzekering loopt en of die uitkeert in geld of in diensten, dan is meteen duidelijk hoeveel ruimte er is voor de invulling van de dag.
Veelgestelde vragen over het levensverhaal
De vragen die opkomen zodra u begint.
Niet achter een leeg scherm, maar aan de telefoon. Bel drie mensen die de overledene op verschillende manieren kenden en vraag naar één moment dat hen is bijgebleven. U heeft dan meteen materiaal waar u anders uren op had zitten wachten.
Ongeveer tien minuten voorlezen, wat neerkomt op zo'n anderhalf tot twee kantjes. Langer houdt een zaal zelden vol, zeker niet als er daarna nog sprekers volgen. Klok het hardop; op papier lijkt een tekst altijd korter dan hij in werkelijkheid duurt.
Chronologisch is het makkelijkst maar zelden het mooist. Een verhaal rond drie thema's, of rond één terugkerend beeld zoals de werkplaats of de fiets, blijft beter hangen. Kies vooraf één lijn en houd die vol tot het einde; halverwege wisselen werkt zelden.
Nee, en dat is de belangrijkste keuze die u maakt. Een opsomming van jaartallen, banen en adressen leest als een curriculum vitae. Kies liever drie momenten die iets laten zien over wie iemand werkelijk was, en werk juist die uit.
Weglaten voelt oneerlijk, uitvergroten hoort niet thuis op een afscheid. Eén eerlijke zin die het benoemt zonder erop door te gaan is meestal genoeg, en de aanwezigen die ervan weten voelen zich daardoor juist serieus genomen in plaats van gepasseerd.
Zeker, als het bij de overledene paste. Een anekdote waar de zaal om moet lachen haalt de spanning eruit en laat zien dat het om een echt mens ging. Blijf wel weg bij grappen die maar door een deel van de aanwezigen worden begrepen.
Begin bij een beeld en niet bij een geboortedatum: iemand in de deuropening, aan tafel, op de fiets. Eindig met wat blijft, niet met een samenvatting. De laatste zin is wat mensen onthouden, dus schrijf die als laatste en hardop.
Iemand die het kan volhouden, en dat hoeft niet de schrijver te zijn. Wijs vooraf een reserve aan die overneemt als het niet lukt. Dat vooraf afspreken haalt de spanning eraf en maakt het voorlezen voor de eerste persoon juist een stuk makkelijker.
Dat kan; ritueelbegeleiders en afscheidssprekers doen dit vaker. Zij interviewen de familie en schrijven het uit. Vraag dan wel om een versie die u zelf nog kunt aanpassen, want de woorden moeten van u blijven en niet van de spreker.
Laat één persoon schrijven en de anderen alleen meelezen op feiten en namen, niet op toon. Anders wordt het een tekst waar iedereen iets in kwijt kan en niemand zich in herkent. Onenigheid over toon lost u zelden op in een tekst.
Laat namen, jaartallen en plaatsen door één ander nakijken die er niet bij was tijdens het schrijven. Een verkeerde naam van een kleinkind of een verwisselde plaats is precies het soort ding dat mensen achteraf onthouden en aan elkaar doorvertellen.
Bewaar hem en deel hem met wie er niet bij kon zijn. Veel families printen het verhaal en leggen het bij de foto's; anderen zetten het op een herdenkingspagina. Het is vaak het enige stuk tekst dat later nog wordt herlezen.
Gerelateerde onderwerpen
Deze pagina's sluiten het dichtst aan: de woorden en de dienst.
